Auteur: admin

Categorieën
Gezondheid Politiek

De mysterieuze zaak van de Covid-19 lablektheorie

Oorspronkelijke tekst (Engels): The New Yorker, 12 oktober 2021

fotografie: Publication Coach

door Carolyn Kormann

Carolyn Kormann schrijft in The New Yorker over energie, het milieu en klimaatverandering.

Kwam het virus voort uit de natuur of uit een menselijke fout?

Sinds het coronavirus eind 2019 voor het eerst opdook zijn viereneenhalf miljoen mensen gestorven, hebben ontelbare anderen geleden, zijn hele economieën overhoop gehaald, en zijn scholen gesloten. Waarom? Sprong het virus van een dier over op zijn eerste menselijke gastheer, patient zero? Of was de catastrofe, zoals sommigen vermoeden, het gevolg van een laboratoriumongeluk in Wuhan, een stad met elf miljoen inwoners in Centraal-China?

Kristian Andersen, een infectieziektedeskundige bij Scripps Research in San Diego, begon het virus in januari 2020 te volgen. Hij vond de mate van besmetting niet alleen beangstigend, maar ook ongebruikelijk. Chinese wetenschappers hadden al vastgesteld dat het virus behoorde tot een genus van coronavirussen die vaak voorkomen bij vleermuizen in Zuid-China. Het deelde 80 procent van zijn genoom met het eerste SARS-virus en was iets minder nauw verwant met MERS, een ander coronavirus bij vleermuizen. Dit nieuwe virus verspreidde zich echter veel sneller en had tegen het einde van de maand ten minste zesentwintig landen bereikt. ʻHet leek erop dat het klaar was om een pandemie te veroorzaken,ʼ vertelde Andersen me. De meeste virussen die in het wild circuleren zijn, hoewel sommige dodelijk kunnen zijn, niet erg goed in de transmissie van dier op mens. Het blijven dierlijke virussen. ʻDit leek, bijna vanaf dag één, op een menselijk virus,ʼ aldus Andersen.

Andersen, die oorspronkelijk uit Denemarken komt, is pezig en gladgeschoren, met een spleetje in zijn kin en een snelle dictie. Hij werkte op het postkantoor in Aarhus toen hij besloot moleculaire biologie te gaan studeren, en hij werd de eerste in zijn familie die naar de universiteit ging. Zijn carrière nam een hoge vlucht met zijn onderzoek naar het ontstaan van het Westnijlvirus, Ebola en Zika. Na het uitbreken van de pandemie was hij een van de wetenschappers die door Anthony Fauci, de directeur van het Amerikaanse National Institute of Allergy and Infectious Diseases, werd geraadpleegd over de oorsprong van het virus. Volgens een e-mail die BuzzFeed News in handen kreeg, schreef Andersen op 31 januari 2020 aan Fauci en anderen dat het genoom van SARS-CoV-2 ʻniet leek te stroken met de verwachtingen van de evolutietheorie.ʼ

Andersen merkte op dat ʻeen heel klein deelʼ van het genoom van SARS-CoV-2 ʻongewone kenmerkenʼ had. De spike – het cruciale stukje oppervlakte-eiwit dat een coronavirus gebruikt om een cel binnen te dringen – bleek in staat om zich stevig te binden aan een menselijke celreceptor die bekend staat als ACE2. Dit, zo vertelde Andersen me, ʻbetekent dat het virus effectiever is in het infecteren van menselijke cellen.ʼ De andere belangrijke eigenschap, een zeldzame extra invoeging in het genoom van twaalf nucleotiden, een zogenoemde furin cleavage site (furinesplitsingsplaats), zou de overdraagbaarheid van het virus ook kunnen verhogen en de speciesbarrière kunnen verlagen, waardoor het virus makkelijker op mensen kon overspringen. ʻJe moet echt goed naar alle sequenties kijken om te zien dat sommige kenmerken (mogelijk) gemanipuleerd lijken,ʼ schreef hij. Er moesten nog veel meer gegevens worden geanalyseerd, vervolgde hij, ʻdus die opinie zou nog kunnen veranderen.ʼ

Een dag later nam Andersen deel aan een conference call met een groep prominente virologen en overheidsfunctionarissen, waaronder Fauci en Francis Collins, de directeur van de National Institutes of Health (N.I.H.). Andersen presenteerde een samenvatting van de opmerkelijke kenmerken van het SARS-CoV-2 genoom en vroeg de groep: ʻDenken we dat dit ongebruikelijk is?ʼ Fauci herinnert zich dat de meningen van de deelnemers verdeeld waren. ʻGoed geïnformeerde mensen zeiden: “Het lijkt er inderdaad op dat het iets zou kunnen zijn dat gemanipuleerd is, omdat het iets is wat je gewoonlijk niet ziet”,ʼ vertelt hij. ʻMaar dan is er iemand anders die net zo deskundig is, en die zegt: “Ach, onzin, dit zie je ook in andere situaties”.ʼ

Sommige opmerkingen over deze bijeenkomst, die na het gesprek per e-mail aan de groep werden verzonden, werden geredigeerd. Maar drie dagen later, op 4 februari, veranderde het perspectief van Andersen. In een e-mail aan een andere groep wetenschappers, die werd teruggevonden door de onderzoeksgroep U.S. Right to Know, schreef Andersen: ʻDe belangrijkste flauwekul-theorieën die momenteel de ronde doen, gaan ervan uit dat dit virus op de een of andere manier met opzet is gefabriceerd, en dat is aantoonbaar niet het geval.ʼ

In maart hadden Andersen en enkele van zijn collegaʼs de laatste hand gelegd aan een brief die zou worden gepubliceerd in Nature Medicine, waarin zij betogen dat SARS-CoV-2 op natuurlijke wijze afkomstig was van een vleermuis en zich had ontwikkeld tot een pandemisch virus, hetzij in een dierlijke gastheer, hetzij – onopgemerkt – bij mensen. ʻOnze analyses tonen duidelijk aan dat SARS-CoV-2 geen laboratoriumconstructie of een doelbewust gemanipuleerd virus is,ʼ schreven ze. Het artikel was zeer invloedrijk. In de daaropvolgende maanden was de wetenschappelijke consensus, die door een aantal grote mediakanalen werd overgenomen, dat het virus hoogstwaarschijnlijk het gevolg was van een natuurlijke zoönotische transmissie.

Tijdens een recent Zoom-gesprek zat Andersen aan zijn bureau, met uitzicht op de Stille Oceaan. Hij vertelde me dat zijn aanvankelijke verdenkingen voortkwamen uit het feit dat hij niet genoeg wist over coronavirussen. Zijn gebruik van de term ʻflauwekul-theorieën,ʼ zei hij, was deels een verwijzing naar een artikel dat destijds de ronde deed en waarin werd beweerd dat SARS-CoV-2 was gemanipuleerd met genetische inserts van H.I.V. Hij had zijn eigen optreden in eerdere discussies ook flauwekul genoemd, zei hij, omdat zijn vermoedens over virale manipulatie niet breed werden gedeeld. ʻIk denk dat er mensen waren die dachten dat ik een idioot was, alleen maar omdat ik suggereerde dat het uit een laboratorium afkomstig zou kunnen zijn.ʼ

Naarmate de pandemie vorderde, was niet iedereen overtuigd van een natuurlijke oorsprong. Voor een zoönotische transmissie moet waarschijnlijk een tussendier, tussen vleermuizen en mensen, nodig zijn geweest, maar zoʼn soort is nog niet geïdentificeerd. Aanvankelijk leek de Huanan-markt in Wuhan, waar vis, producten en vlees werden verkocht, de bron van SARS-CoV-2 te zijn. Bijna een derde van de honderdvierenzeventig vroegst bekende gevallen kon in verband worden gebracht met de markt. Maar bij patient zero was dat waarschijnlijk niet zo. Volgens Chinese functionarissen was hij een boekhouder van middelbare leeftijd met de achternaam Chen, die op 8 december symptomen kreeg en meestal boodschappen deed in een supermarkt aan de overkant van de rivier. In mei 2020 zei George Fu Gao, de directeur van het Chinese Center for Disease Control and Prevention: ʻEerst gingen we ervan uit dat de vismarkt de bron van het virus zou kunnen zijn, maar nu is het waarschijnlijker dat de markt zelf een slachtoffer was. Het nieuwe coronavirus bestond al veel eerder.ʼ

Onder de sceptici – gerenommeerde wetenschappers, maar ook amateur-speurneuzen, onder wie een aantal QAnon-complottheoretici – kreeg een andere theorie vorm. Wuhan is de thuisbasis van het Wuhan Institute of Virology (W.I.V.), dat sinds de eerste SARS-epidemie een van de grootste verzamelingen vleermuis-coronavirussen ter wereld heeft opgebouwd; in de laboratoria liggen zoʼn negentienduizend monsters opgeslagen. De wetenschappers van het W.I.V. hebben nauw samengewerkt met internationale teams van virusjagers, gepubliceerd in vooraanstaande wetenschappelijke tijdschriften en honderdduizenden dollars aan onderzoekssubsidies ontvangen van de Amerikaanse regering. Het W.I.V. werkt ook vaak samen met het Wuhan Center for Disease Control and Prevention, dat in de herfst van 2019 zijn lab heeft verhuisd naar een nieuwe locatie in de buurt van de Huanan-markt.

Eind 2020 begonnen zich indirecte bewijzen op te stapelen die een nieuw verhaal ondersteunden, namelijk dat de pandemie het gevolg zou kunnen zijn van een laboratoriumongeluk in Wuhan. Online datasets van het W.I.V. waren verdwenen, informatie over een eerdere uitbraak was weggelaten en onderzoekers van het W.I.V. waren bezig met experimenten met gemanipuleerde virussen. Zelfs Andersen erkende dat het opduiken van het virus in Wuhan ʻeen krankzinnig toevalʼ was. In mei 2021 publiceerde een groep vooraanstaande wetenschappers een brief in Science, waarin werd opgeroepen tot een onderzoek naar de oorsprong dat de hypothese van een lablek serieus zou nemen. Vervolgens doken er berichten op, afkomstig van Amerikaanse inlichtingenbronnen, dat drie W.I.V.-onderzoekers in november 2019 ziek waren geworden met COVID-19-achtige symptomen, en ziekenhuiszorg nodig hadden gehad.

In reactie daarop riep president Biden op tot een onderzoek naar de oorsprong van de pandemie. ʻIk heb de inlichtingengemeenschap gevraagd de inspanningen te verdubbelen om informatie te verzamelen en te analyseren die ons dichter bij een definitieve conclusie kan brengen,ʼ zei hij. Het National Counterproliferation Center, dat tot taak heeft de verspreiding van massavernietigingswapens te voorkomen, werd ingeschakeld om deze inspanningen te vergemakkelijken. Volgens een niet-geclassificeerde samenvatting van de bevindingen van het onderzoek, vrijgegeven in augustus, was het virus niet ontwikkeld als een biologisch wapen, werden Chinese functionarissen overvallen door de plotselinge opkomst ervan, en werden mensen al in november 2019 geïnfecteerd, ʻmet de eerste bekende cluster van COVID-19-gevallen in Wuhan, China, in december.ʼ Voor het overige waren alle instanties het erover eens dat twee oorsprongshypothesen ʻplausibelʼ bleven: een ʻnatuurlijke blootstelling aan een besmet dier en een laboratorium-incident.ʼ

In het voorjaar van 2012 kregen zes mannen, die guano van vleermuizen uit een verlaten kopermijn bij de stad Tongguan in de provincie Yunnan moesten verwijderen, een ernstige ademhalingsziekte. Ze werden opgenomen in een universitair ziekenhuis in Kunming, dat bloedmonsters van vier van de mannen naar het laboratorium van Shi Zhengli stuurde, het hoofd van het Centrum voor Opkomende Infectieziekten van het W.I.V. Shi is Chinaʼs meest bekende onderzoeker van vleermuis-coronavirussen. Jaren eerder behoorde zij tot het internationale team dat ontdekte dat hoefijzervleermuizen als reservoir dienen voor een groot aantal SARS-gerelateerde virussen. Haar laboratorium testte het serum van de werknemers op mogelijke zoönotische ziekteverwekkers die Shi en anderen eerder hadden ontdekt. Alles was negatief. Drie van de mannen stierven.

Tussen 2012 en 2015 reisden Shi en haar team regelmatig naar de Tongguan-mijn, zoʼn vijftienhonderd kilometer van Wuhan. ʼs Avonds hingen de onderzoekers een mistnet op aan een ingang van de mijnschacht en wachtten ze op de schemering, wanneer de vleermuizen naar buiten vliegen om te eten. Keel- en fecale uitstrijkjes werden verzameld bij zes verschillende soorten hoefijzer- en vespervleermuizen. Uiteindelijk bracht Shiʼs team ruim dertienhonderd monsters mee terug naar het lab.

In 2016 publiceerden Shi en haar collegaʼs een artikel over dit werk, waarin ze constateerden dat veel van de vleermuizen waren geïnfecteerd door twee of meer verschillende coronavirussen tegelijkertijd. Omdat de vleermuizen in steeds wisselende kolonies leven, circuleren de virussen eindeloos, zelfs tussen diverse soorten, waardoor verschillende virussen kunnen recombineren en nieuwe coronavirusstammen kunnen ontstaan: een evolutionair bacchanaal. Uiteindelijk zou Shiʼs laboratorium een sequentie bepalen van een deel van alle negen SARS-gerelateerde coronavirussen die in monsters van de Tongguan-mijn waren aangetroffen.

Drie jaar later, in de laatste dagen van 2019, ontving Shi monsters van zeven patiënten die ziek waren geworden als gevolg van een nieuw virus dat Wuhan stilletjes teisterde. Toen Shi de sequentie van het virus, SARS-CoV-2, had bepaald, speurde ze de W.I.V.-databases af op zoek naar aanwijzingen voor een genetische match. Volgens een artikel dat zij en haar collegaʼs in februari 2020 in Nature publiceerden, was het dichtstbijzijnde familielid dat ze vond een vleermuiscoronavirus dat voor 96 procent hetzelfde was als SARS-CoV-2. Ze noemde het RaTG13. ʻRaʼ staat voor de vleermuissoort, Rhinolophus affinis, een hoefijzervleermuis; ʻTGʼ staat voor de plaats, Tongguan; en ʻ13ʼ is het jaar waarin het werd ontdekt, 2013.

Binnen een paar maanden ontdekte een echtpaar van wetenschappers in India, Monali Rahalkar en Rahul Bahulikar, een verrassende link – die Shi in haar artikel had verzuimd op te merken. In een online geplaatst preprint tijdschriftartikel stelden ze dat, volgens hun genetische analyse, RaTG13 ʻ100% overeenkomstigʼ leek met een nieuw SARS-achtig coronavirusmonster dat Shi had beschreven in haar artikel uit 2016 over de verlaten mijnschacht, onder een andere naam: RaBtCoV/4991. Vreemd genoeg werden in geen van Shiʼs artikelen de zieke arbeiders genoemd die de wetenschappers in de eerste plaats naar de verlaten mijnschacht hadden geleid.

Een Twitter-gebruiker met de naam @TheSeeker268 mailde Rahalkar en Bahulikar een link naar een masterscriptie uit 2013 over de ziekte van de zes arbeiders. De auteur, een medisch student aan de Kunming Medical University, schreef dat de zes patiënten waren behandeld met antivirale middelen, antibiotica en antischimmelmiddelen – vergelijkbaar met behandelingen voor COVID-19. Een vooraanstaand longarts consulteerde twee van de patiënten op afstand, en diagnosticeerde bij hen een longontsteking, vermoedelijk van virale oorsprong, plus een mogelijke secundaire schimmelinfectie. De medische student concludeerde dat de longontstekingen waarschijnlijk waren veroorzaakt door SARS-achtige coronavirussen die afkomstig waren van de hoefijzervleermuizen in de mijn. Een hoofdstuk uit een ander proefschrift uit 2016 (eveneens ontdekt door @TheSeeker268) van een student die onder supervisie stond van Gao, Chinaʼs C.D.C.-directeur, stelde dat bloedmonsters van vier van de patiënten, die door het W.I.V. waren getest, antilichamen hadden tegen SARS-gerelateerde coronavirussen, wat wijst op een eerdere infectie.

Nadat deze bevindingen waren vrijgegeven, publiceerde Nature een addendum bij Shiʼs RaTG13-artikel waarin de link met de mijn werd erkend. Shi verduidelijkte dat haar lab RaTG13 pas in 2018 volledig had gesequenced, nadat ʻde technologie en de mogelijkheden in ons laboratorium waren verbeterd.ʼ Ze gaf ook details over de tests die haar lab had uitgevoerd op de serummonsters van de werknemers, en verklaarde dat het lab de monsters onlangs opnieuw had getest, dit keer op SARS-CoV-2. Die tests waren negatief. Ze zei ook dat er geen antilichamen tegen een SARS-achtig coronavirus waren gevonden.

De werknemers waren dus niet besmet met SARS-CoV-2, anders hadden we nu COVID-12 en niet COVID-19 gehad. Maar bij sommige wetenschappers riep het gebrek aan transparantie vragen op. Van laboratoria zoals het W.I.V. wordt verwacht dat zij de wereld waarschuwen voor virussen die een bedreiging kunnen vormen. In Tongguan had een mini-uitbraak plaatsgevonden van een levensbedreigende ziekte, die op SARS leek maar het niet was, in een mijn die vol zat met SARS-achtige vleermuis-coronavirussen. Het Wuhan Institute of Virology zei niets over de besmette werknemers, zelfs niet toen hun gevallen rechtstreekse relevantie hadden voor de pandemie, tot het moment waarop onafhankelijke onderzoekers het verband hadden vastgesteld.

@TheSeeker268 is lid van DRASTIC, oftewel Decentralized Radical Autonomous Search Team Investigating COVID-19, dat zich op Twitter heeft gevormd en tot de meest agressieve pleitbezorgers van de lablek-theorie behoort. (Rahalkar en Bahulikar zijn ook losjes verbonden met de groep.) In een tweet over de W.I.V.-onderzoekers en de Tongguan-mijn, schreef @TheSeeker268: ʻIn een notendop: Ze zijn niet openhartig geweest over hun reizen naar de mijn, het motief achter hun reizen, & alle CoVs die ze hebben verzameld.ʼ

Shi heeft ten stelligste ontkend dat ze iets over de Tongguan-mijn heeft proberen te verzwijgen. ʻIk heb zojuist de masterscriptie van de student van de Kunming Hospital University gedownload en gelezen,ʼ zei Shi tegen de BBC. ʻDe conclusie is gebaseerd op bewijs noch op logica. Maar het wordt gebruikt door complottheoretici die aan mij twijfelen.ʼ In plaats daarvan, zei ze vorig jaar in een interview met Scientific American, was een schimmel de ziekteverwekker die de mijnwerkers ziek had gemaakt. ʻDe grot was bezaaid met vleermuis-guano, bedekt met schimmel,ʼ zei Shi. Schimmelinfecties zijn zeker een risico voor speleologen. Maar ze zijn ook een veel voorkomende secundaire infectie bij longontsteking, zoals gezien bij sommige COVID-19-patiënten.

Linfa Wang, directeur van het Programme in Emerging Infectious Diseases aan de Duke-N.U.S. Medical School in Singapore, is een van ʼs werelds meest vooraanstaande vleermuisvirusdeskundigen, en heeft vaak met Shi samengewerkt. Hij had geholpen bij de analyse van de monsters die in 2012 bij de werknemers waren verzameld, en verwierp beschuldigingen dat Shi gegevens geheim had gehouden. ʻWe wilden bewijzen dat een coronavirus de sterfgevallen had veroorzaakt,ʼ vertelde Wang aan Science. ʻAls we hadden kunnen bewijzen dat een ander SARS-achtig virus bij mensen in China aanwezig was, zou dat wetenschappelijk briljant zijn geweest.ʼ

DRASTIC legde ook een ander mysterie bloot dat verband hield met het W.I.V. In september 2019 werd, volgens webpaginaʼs die DRASTIC archiveerde, een W.I.V.-database die ooit publiekelijk toegankelijk was, ontoegankelijk gemaakt. Deze database bevatte gegevens over ruwweg 22.000 monsters, waaronder vermoedelijk de sequenties uit Tongguan. Op een vraag van de BBC zei Shi dat het W.I.V. ʻniets te verbergen had,ʼ en dat de website en de e-mailaccounts van het personeel ʻwaren aangevallen,ʼ zodat de database ʻom veiligheidsredenen offline was gehaald.ʼ De gegevens zijn nog steeds niet beschikbaar gesteld.

Er zijn twaalfhonderd verschillende mutaties tussen de genomen van RaTG13 en SARS-CoV-2 – variaties die de rommeligheid van de evolutie aantonen. Het aantal en de spreiding van deze mutaties zijn te groot om RaTG13 als de directe voorouder van SARS-CoV-2 te kunnen beschouwen; beide virussen zijn minstens twintig jaar geleden van een gemeenschappelijke voorouder afgesplitst. Maar de genetische nabijheid betekent wel dat ʻwe moeten zoeken naar de voorouders van SARS-CoV-2 op plaatsen waar verwanten zoals RaTG13 worden aangetroffen,ʼ vertelde Jesse Bloom, een evolutiebioloog aan het Fred Hutchinson Cancer Research Center, mij in september. ʻOp dit moment is bekend dat de meest nabije verwanten van SARS-CoV-2 op twee plaatsen aanwezig waren: in vleermuisgrotten in Yunnan, en in het Wuhan Institute of Virology.ʼ

Afgezien van de geografie heeft de aard van de experimenten die door het W.I.V. en zijn partners zijn ondernomen, tot bezorgdheid geleid. In 2015 was Shi co-auteur van een baanbrekende studie, in Nature, met Ralph Baric, een coronavirus-deskundige aan de Universiteit van North Carolina. Met gebruikmaking van een nieuw soort genetische technologie onderzocht Baric welke virale structuren een coronavirus het vermogen konden geven om mensen te infecteren. Het werk omvatte het samenstellen van wat bekend staat als een chimeer virus, genoemd naar het mythische beest waarvan de onderdelen afkomstig zijn van verschillende dieren; in dit geval werd een gemodificeerde kloon van SARS gecombineerd met een spike-eiwit afkomstig van een van de vleermuis-coronavirussen die Shi in Yunnan had ontdekt.

Het onderzoek vond plaats in een moeilijke periode voor virologen. Vier jaar eerder had een Nederlandse wetenschapper, Ron Fouchier, besloten te onderzoeken of hij het dodelijke vogelgriepvirus H5N1 besmettelijker kon maken. Nadat hij er niet in was geslaagd het virus genetisch te modificeren, paste Fouchier een klassieke methode toe: hij liet het virus herhaaldelijk passeren door levende fretten, teneinde het virus te dwingen in zijn nieuwe gastheer te evolueren. Na tien rondes was het gelukt. Hij had in zijn laboratorium een ziekteverwekker gecreëerd die klaar was om een pandemie te veroorzaken.

Het experiment, dat een type onderzoek behelsde dat bekend staat als ʻgain-of-function,ʼ veroorzaakte onrust. Er kwamen bijeenkomsten op hoog niveau, opiniestukken en rapporten waarin dergelijk werk werd afgekeurd, omdat het zeer riskant was en niet zo waardevol. In 2014 gelastte president Barack Obama een pauze in het ʻgain-of-functionʼ-onderzoek naar griep, SARS en MERS, totdat er een nieuw soort toezicht kon worden gecreëerd. Baric zat echter midden in zijn chimeer-virusexperiment. Hij diende een verzoekschrift in bij de bioveiligheidsraad van de N.I.H., die hem en andere onderzoekers een vrijstelling verleende.

Toen Baric het chimeer virus testte in een cultuur van menselijke luchtwegcellen, bleek het spike-eiwit zich te kunnen binden aan de celreceptor ACE2, wat erop duidde dat het virus klaar was om van soort op soort over te springen. In levende muizen leidde het virus tot ziekte. Gezien dit onverwachte resultaat, zo concludeerde Baric, ʻzouden wetenschappelijke beoordelingspanels soortgelijke studies naar chimere virussen op basis van circulerende stammen wel eens te riskant kunnen vinden om voort te zetten.ʼ

Dat is niet gebeurd. Barics experimenten, waarvan de N.I.H. had vastgesteld dat ze geen ʻgain-of-functionʼ-onderzoek behelsten, werden voortgezet aan de universiteit van Noord-Carolina. Shiʼs lab ontwikkelde haar eigen platform om chimere virussen te maken. Ze kruiste een ander vleermuis-coronavirus uit Yunnan – WIV1 genaamd – met klonen van diverse nieuwe spike-eiwitten, en testte haar creatie in gehumaniseerde muizen. De virussen vermenigvuldigden zich snel. Eén ervan deed de muizen vermageren, een teken van ernstige pathogenese. Wat dit werk bijzonder riskant maakte, was dat van WIV1 reeds bekend was dat het potentieel gevaarlijk was voor de mens. Baric zelf had dit duidelijk gemaakt in een studie uit 2016 met de titel ʻSARS-Like WIV1-CoV Poised for Human Emergence.ʼ

Sommige van deze experimenten op het W.I.V. werden gefinancierd door de Amerikaanse overheid, aldus de gepubliceerde artikelen van Shi, de door de N.I.H. gefinancierde subsidieaanvragen en voortgangsrapporten verkregen door The Intercept. In 2014 heeft de N.I.H. een in New York gevestigde nonprofit, genaamd de EcoHealth Alliance, een vijfjarige subsidie van 3,7 miljoen dollar toegekend, waarvan een deel – ongeveer zeshonderdduizend dollar – naar het W.I.V. ging. Fauci en de N.I.H. hebben steeds volgehouden dat het werk van het W.I.V., net als dat van Baric, niet gold als ʻgain-of-functionʼ-onderzoek, en dus niet in strijd was met het tijdelijke verbod uit het Obama-tijdperk. (De regering-Trump hief dit verbod in 2017 op, nadat drie jaar van workshops en beraadslagingen binnen meerdere agentschappen hadden geresulteerd in een nieuw systeem van toezicht). ʻMisleid mensen niet door te zeggen dat we dit jarenlang niet serieus hebben genomen,ʼ zei Fauci tegen me, met stemverheffing. ʻVolgens onze definitie was het geen “gain-of-function,” punt uit. Als die definitie je niet bevalt, moeten we haar veranderen.ʼ

De afgelopen maanden hebben degenen die sceptisch zijn over een natuurlijke oorsprong van het virus gewezen op het feit dat Shi haar chimere virus-experimenten uitvoerde in een lab met bioveiligheidsniveau 2, dat vergeleken met bioveiligheidsniveau 3 niet dezelfde voorzorgsmaatregelen vergt, zoals een volledige P.P.E., medisch toezicht voor onderzoekers, verplichte bioveiligheidssluizen, een gecontroleerde luchtstroom en twee sets zelfsluitende, vergrendelde deuren (Shi voerde wel experimenten met levende dieren uit in een BSL3-lab in een andere faciliteit). Omdat ze werkten met nieuwe vleermuisvirussen en niet met virussen waarvan bekend is dat ze mensen rechtstreeks infecteren, was het lage bioveiligheidsniveau in overeenstemming met de Chinese wetgeving. Maar Susan Weiss, een deskundige op het gebied van coronavirussen aan de medische faculteit van de universiteit van Pennsylvania, die samen met Andersen en anderen een recent artikel heeft geschreven waarin het bewijs voor een natuurlijke oorsprong wordt geschetst, was verbaasd toen ik haar vertelde dat zij in BSL2-lab hadden gewerkt. ʻDat is geen goed idee,ʼ zei ze.

Toch heeft niets van Shiʼs gedocumenteerde werk aan chimere virussen geleid tot de creatie van SARS-CoV-2. (ʻAls je probeert te zeggen dat dat specifieke experiment geleid zou kunnen hebben tot SARS-CoV-2, dan is dat volstrekt onmogelijk,ʼ aldus Fauci). De chimere virussen die het W.I.V. heeft ontwikkeld, staan ver van SARS-CoV-2 in de coronavirus-stamboom. Volgens Shi heeft het W.I.V. slechts drie nieuwe coronavirussen uit hun negentienduizend monsters geïsoleerd en in cultuur gebracht. Wat dit deel van haar werk echter aantoont, is de hoge risicotolerantie. ʻZe speelden in wezen Russische roulette met het virus dat door een van de grootste experts van de wereld was bestempeld als klaar voor de mens,ʼ aldus David Relman, een microbioloog aan Stanford. ʻHet gaat om de bereidheid om het te manipuleren zonder de nodige zorg te betrachten.ʼ

In januari vorig jaar zond de Wereldgezondheidsorganisatie een team van internationale wetenschappers naar Wuhan om de eerste fase van een zoektocht naar de oorsprong van SARS-CoV-2 uit te voeren. In het in maart gepubliceerde rapport van de groep werd een zoönotische transmissie van het virus – van een vleermuis, via een tussendier, naar een mens – als de meest waarschijnlijke herkomstroute aangemerkt. Een laboratoriumincident werd als ʻuiterst onwaarschijnlijkʼ bestempeld, en in het rapport werden slechts drie van de ruim honderd bladzijden aan deze theorie gewijd. Zoals Andersen vaak zegt wanneer hij het bewijsmateriaal overziet: ʻAlles is mogelijk, maar ik ben alleen geïnteresseerd in wat aannemelijk is.ʼ

In de eerste plaats heeft een natuurlijke oorsprong een historische precedent. SARS is in november 2002 van vleermuizen overgegaan op civetkatten op een markt in een stad. MERS, dat in 2012 in Saoedi-Arabië opdook, sprong van vleermuizen via kamelen over op mensen. De civetkat werd binnen vier maanden na de uitbraak geïdentificeerd als de meest waarschijnlijke bron van SARS; de kamelen werden binnen negen maanden na MERS als zodanig geïdentificeerd. En toch is het tussendier van SARS-CoV-2 – een van de weinige dingen die op dit moment definitief zouden kunnen bewijzen dat het virus niet uit de laboratoria in Wuhan afkomstig is – nog niet gevonden. Een dergelijke ontdekking wordt ook steeds onwaarschijnlijker. Zoals leden van de W.H.O.-missie in augustus in een brief aan Nature schreven: ʻHet venster sluit zich snel op de biologische haalbaarheid van het uitvoeren van de kritische traceerbaarheid van mensen en dieren binnen en buiten China.ʼ

Een van de leden van het W.H.O.-team was Peter Daszak, president van de EcoHealth Alliance, die zich inzet om de opkomst van besmettelijke ziekten tegen te gaan. Sinds de eerste uitbraak van SARS is hij een van de naaste partners van het W.I.V., die de subcontracten met de N.I.H. faciliteert, en uitgebreid met Shi en haar team in het veld samenwerkt. Hij heeft Shi altijd gesteund en iedere suggestie van een labongeluk een complottheorie genoemd. ʻHet probleem met de hypothese dat het virus in het lab is vrijgekomen, is dat die afhankelijk is van één belangrijk punt: dat het virus in het lab aanwezig was voordat het naar buiten kwam. Maar ik weet dat het virus niet in het lab was.ʼ

Daszak, een ziekte-ecoloog met veel publicaties op zijn naam, weet ook dat de diversiteit van virussen in de natuur vrijwel onbeperkt is. Onlangs hebben hij en andere EcoHealth wetenschappers een model gebouwd dat analyseert hoe vaak coronavirussen in Zuid-China en Zuidoost-Azië van vleermuizen naar mensen kunnen overspringen. Zij schoven kaarten van menselijke populaties over de leefgebieden van alle drieëntwintig vleermuissoorten waarvan bekend is dat ze SARS-gerelateerde coronavirussen herbergen. Op basis van gegevens over het contact tussen vleermuizen en mensen, en over de aanwezigheid van antilichamen, schatten zij dat jaarlijks ongeveer vierhonderdduizend mensen besmet kunnen raken met SARS-gerelateerde coronavirussen. ʻMensen worden er elk jaar aan blootgesteld,ʼ vertelde Daszak me. ʻZe weten het misschien niet, maar ze kunnen zelfs ziek worden en sterven.ʼ

Met andere woorden: het overspringen van virussen komt veel vaker voor dan wie dan ook zich realiseert. Mensen worden blootgesteld aan vleermuizen wanneer ze in grotten schuilen, vleermuis-guano oogsten – ʼs werelds beste meststof – en vleermuizen jagen, slachten en opeten, wat een goed gedocumenteerde praktijk is in verschillende delen van de regio. ʻDeze kleine dorpen liggen aan de rand van verdwijnende bossen,ʼ aldus Kendra Phelps, een vleermuisbioloog bij de EcoHealth Alliance en een co-auteur van de recente studie. ʻIn die bossen leven dicht opeengepakt wilde dieren, die supergestresst zijn door zaken als oprukkende palmolie- en rijstmonoculturen.ʼ Gestreste dieren hebben (net als wij) meer kans om ziek te worden en virussen te verspreiden.

Vóór de pandemie promootte president Xi Jinping het kweken van wilde dieren als een middel om de armoede te verlichten, en de sector, die grotendeels ongereguleerd was, verschafte werk aan meer dan veertien miljoen mensen. ʻEr is een ongelooflijk netwerk van mensen die betrokken zijn bij het fokken en kweken van dieren, en het uitproberen van nieuwe ideeën,ʼ vertelde Daszak me vorig jaar. ʻHet is ondernemend, het is chaotisch, het is het soort boerderijen dat half uit elkaar valt, met diverse soorten erin.ʼ In het W.H.O.-rapport stond dat sommige leveranciers van wild vlees aan Wuhan in het zuiden van China gevestigd waren, waar vooral hoefijzervleermuizen verblijven die SARS-achtige coronavirussen bij zich dragen. Misschien is het virus daar van vleermuizen op andere dieren overgesprongen en zijn de zieke dieren naar Wuhan gebracht, waar ze werden verkocht op de Huanan-markt en op de drie andere bekende markten voor levende dieren in de stad. ʻDe grote gemiste kans,ʼ zei Andersen, ʻwas het testen van potentiële reservoirs en tussengastheren op deze markten, niet alleen op de markt van Huanan, maar in heel Wuhan, evenals op de verder weg gelegen boerderijen waar deze dieren vandaan kwamen, wat, voor zover ik weet, officieel niet is gebeurd.ʼ

De Chinese regering heeft de Huanan-markt op 1 januari 2020 gesloten en gezuiverd, waarmee in feite een plaats delict werd vernietigd. Chinaʼs ambtenaren vertelden de W.H.O.-onderzoekers dat daar geen levende zoogdieren werden verkocht – een standpunt dat zij nog steeds innemen. Maar een viroloog van de Hubei Universiteit voor Traditionele Chinese Geneeskunde had, zo schreef hij, ʻbij toevalʼ maandelijkse onderzoeken uitgevoerd om de bron van een ernstige door teken overgebrachte ziekte te identificeren. In juni publiceerde hij een studie met documenten waaruit blijkt dat in de twee jaar vóór het uitbreken van SARS-CoV-2 bijna vijftigduizend levende dieren van achtendertig wilde soorten – waarvan nu bekend is dat vele vatbaar zijn voor SARS-CoV-2 – op markten in Wuhan, waaronder die van Huanan, verkocht en geslacht zijn.

In februari 2020 verbood China de handel in en de consumptie van levende wilde dieren. Tienduizenden boerderijen in het hele land werden gesloten. Een boer in Yunnan zei dat de regering zijn handel in bamboeratten had opgekocht en de dieren hadden gedood. Chinese functionarissen hebben niet meegedeeld in hoeverre zij de boerderijdieren en de arbeiders vóór deze massaslachting hebben getest. Dit zorgt ervoor dat ʻieder bewijs voor de vroege verspreiding van het coronavirus steeds moeilijker te vinden zal zijn,ʼ merkte de W.H.O.-missie in haar rapport op. Chinese functionarissen vertelden de W.H.O. dat hun wetenschappers ruim tachtigduizend monsters van vee, pluimvee en wilde dieren uit 31 provincies hebben getest, die zowel vóór als na de uitbraak waren verzameld, maar dat ze geen bewijs van SARS-CoV-2 hebben gevonden.

Het meest verhandelde dier ter wereld, het schubdier, werd aanvankelijk beschouwd als een mogelijke kanshebber in de zoektocht naar tussendieren, niet omdat ze op de Huanan-markt werden verkocht, maar omdat begin 2020 weefselmonsters van een groep schubdieren – in beslag genomen bij smokkelaars aan de zuidgrens van China – positief werden bevonden op een coronavirus. Er zijn coronavirussen voor allerlei soorten dieren, maar dit virus was vreemd. Een deel van zijn spike-eiwit kon zich sterker aan menselijk ACE2 binden dan dat van SARS-CoV-2. In februari 2020 had Andersen argwaan gekregen over de ACE2-bindingskracht van SARS-CoV-2. De ontdekking van het schubdier-coronavirus hielp hem van gedachten te veranderen. Als het schubdier een coronavirus had ontwikkeld dat zich op natuurlijke wijze aan ACE2 kon binden, dan had SARS-CoV-2 ook op natuurlijke wijze zoʼn eigenschap kunnen ontwikkelen. (De rest van het schubdier-coronavirus was te verschillend van SARS-CoV-2 om de bron te kunnen zijn).

Sindsdien zijn nauwe verwanten van SARS-CoV-2 geïdentificeerd in China, Thailand, Cambodja en Japan. Maar de meest significante bevinding die een natuurlijke oorsprong ondersteunt, werd in september wereldkundig gemaakt. Wetenschappers in Laos – net ten zuiden van de grens met Yunnan – hebben een coronavirus bij een hoefijzervleermuis gevonden dat genetisch dichter bij SARS-CoV-2 staat dan het virus uit de Tongguan-mijn. Het zou zich ergens in het afgelopen decennium van een gemeenschappelijke voorouder met SARS-CoV-2 kunnen hebben afgesplitst. Alarmerend is dat hun spikes identiek zijn en zich met dezelfde efficiëntie aan menselijke ACE2-receptoren binden. De ontdekking ʻblaast veel van de belangrijkste lablek-argumenten over het speciale karakter van Yunnan volledig weg,ʼ aldus Andersen. ʻDit soort virussen is veel wijder verspreid dan we ons aanvankelijk realiseerden.ʼ

Bloom betwijfelde de betekenis van de ontdekkingen in Laos. ʻIk denk niet dat het ons precies vertelt hoe deze virussen in Wuhan terecht zijn gekomen,ʼ zei hij. Maar Chinaʼs handel in wilde dieren zou zowel een incubator als een transmissiesysteem geweest kunnen zijn voor een virus als SARS-CoV-2, dat niet zozeer aangepast bleek te zijn aan mensen, maar aan zoogdieren in het algemeen. Hoestende tijgers in de Bronx Zoo testten positief op COVID-19, en daarna acht gorillaʼs in de dierentuin van San Diego. Witstaartherten hebben antilichamen tegen SARS-CoV-2. In Nederland heeft het virus nertsfokkerijen verwoest, waarbij achtenzestig procent van de werknemers besmet raakte en de bonthandel in het land voorgoed werd stopgezet. China is de grootste bontproducent ter wereld. Kunnen nertsenfokkerijen het probleem zijn geweest? Wasbeerhonden, een andere bron van bont en exotisch vlees in China, zijn vatbaar voor het virus. ʻWe hebben gezien dat dit virus op allerlei dieren is overgesprongen zonder aanpassing, zonder evolutie,ʼ zei Andersen. ʻHet is een generalist. Dat moest ook wel, anders had het waarschijnlijk geen pandemie kunnen veroorzaken. Het is een uniek beest.ʼ

Op 21 september publiceerde DRASTIC een opzienbarende nieuwe onthulling. In 2018 had Daszak, bij EcoHealth Alliance, in samenwerking met Shi, Baric en Wang, een subsidieaanvraag van 14,2 miljoen dollar ingediend bij het Amerikaanse Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA). De aanvraag – die werd onthuld door een anonieme klokkenluider – beschreef een ambitieus plan om het risico van de transmissie van nieuwe SARS-gerelateerde vleermuis-coronavirussen te identificeren, te modelleren en te testen, en vervolgens vaccins te ontwikkelen voor de hoefijzervleermuizen zelf, om te voorkomen dat de virussen zouden overspringen op andere dieren of mensen. Wat opviel was hun plan om ʻmens-specifiekeʼ furinesplitsingsplaatsen in SARS-achtige vleermuiscoronavirussen in te bouwen. De furinesplitsingsplaats is het meest onderscheidende kenmerk van SARS-CoV-2. Het is ʻde magische saus van dit virus,ʼ zei Michael Worobey, een evolutiebioloog aan de Universiteit van Arizona, onlangs. ʻOf het nu natuurlijk is of genetisch gemodificeerd, dit is waarom dit virus circuleert onder mensen.ʼ

Voordat SARS-CoV-2 opdook, duidde onderzoek erop dat een furinesplitsingsplaats de reeks gastheersoorten die een virus met succes kan infecteren verbreedt, en zijn besmettelijkheid verhoogt (een hypothese die door de pandemie is bevestigd). Opdat een coronavirus een cel kan binnendringen, moet zijn spike een fragiele metamorfose ondergaan, waarbij hij in twee stukken wordt gesneden. Pas dan kan het virus met het membraan van de gastheercel versmelten en zijn genetisch materiaal, of RNA, loslaten. Een virus met een furinesplitsingsplaats kan gebruik maken van furine bij de gastheer – een enzym dat in het menselijk lichaam gemakkelijk wordt aangemaakt – om zijn spike snel in tweeën te snijden. Worobey zei dat dit het virus ʻals het ware op een haarspeld zet, zodat het, zodra het zich aan de cel bindt, kan binnendringen en zeer effectief kan zijn.ʼ

In de DARPA-aanvraag stond dat de wetenschappers furinesplitsingsplaatsen zouden introduceren in laboratoriumversies van SARS-gerelateerde coronavirussen, die afkomstig waren van vleermuizen in Yunnan. Zij waren van plan om elk jaar de volledige sequentie te ontrafelen van drie tot vijf nieuwe vleermuisvirussen, en er klonen van te genereren. Daarna zouden ze de gemuteerde virussen testen in menselijke ademhalingscellen, en mogelijk in gehumaniseerde muizen. ʻDit beschrijft werk in de zin van “Laten we nieuwe virussen gaan ontdekken”,ʼ aldus Andersen, ʻen dingen doen zoals furinesplitsingsplaatsen. Dus dat is waarom dit relevant is voor het bredere gesprek.ʼ

SARS-CoV-2 is het enige virus waarvan bekend is dat het een furinesplitsingsplaats bezit in zijn tak van de coronavirusstamboom. ʻWe weten nu dat er vleermuiscoronavirussen van volledige lengte bestaan die vergelijkbaar zijn met SARS-CoV-2 en die goed binden aan het menselijke ACE2,ʼ zei Bloom, verwijzend naar de Laos-virussen, ʻmaar die alleen de furinesplitsingsplaats ontberen.ʼ Het W.I.V. verzamelde ieder jaar veel virussen. Stel dat onderzoekers een virus hadden gevonden dat nóg meer leek op SARS-CoV-2, met dezelfde bindingsaffiniteit voor menselijk ACE2, en vervolgens in het lab een furinesplitsingsplaats hadden geplaatst in een kloon van dat virus? Dergelijk werk had rechtstreeks tot het ontstaan van SARS-CoV-2 kunnen leiden. ʻEen nieuwe furinesplitsingsplaats zou het extra ingrediënt geweest kunnen zijn voor een natuurlijk virus om over te springen van dieren naar mensen en een pandemie te veroorzaken,ʼ twitterde Alina Chan, een postdoc in moleculaire biologie en gentherapie aan het Broad Institute van M.I.T. en Harvard, onlangs. ʻHet kan ook het extra ingrediënt zijn geweest voor een laboratoriumvirus om op een onderzoeker over te springen en ongemerkt het lab te worden uitgedragen.ʼ

Chan is de co-auteur van het onlangs verschenen boek “Viral: The Search for the Origin of COVID-19,” en is sinds de lente van 2020 een van de meest volhardende onderzoekers naar een mogelijk labongeluk. ʻDe vraag moet gesteld worden,ʼ tweette ze, ʻwaarom mensen met kennis van zaken het in januari 2020 niet urgent & belangrijk vonden om de wereld te laten weten dat er onderzoek was gedaan dat mogelijk had kunnen leiden tot het ontstaan van SARS2 in Wuhan.ʼ

De aanvraag werd afgewezen. Een DARPA-projectmanager legde uit dat de ʻvoornaamste sterke punten het ervaren team en de geselecteerde coronavirus-grotten waren, die een hoge prevalentie voor nieuwe vleermuis-coronavirussen laten zien.ʼ Maar, zo werd geschreven, ʻhet team vermeldt of beoordeelt niet de potentiële risicoʼs van Gain of Function (GoF) onderzoek.ʼ Dat wil zeggen: de groep had geen plan voor het geval dat hun experimenten een nieuw, pandemie-klaar virus zouden creëren. Beoordelaars binnen DARPA ʻwaren echt geschoktʼ door de ʻonverantwoordelijkeʼ aard van de aanvraag, en het gebrek aan aandacht voor de risicoʼs die het ʻgain-of-functionʼ-onderzoek met zich mee zou brengen, aldus een functionaris, die niet gemachtigd was om met verslaggevers te spreken.

In het voorjaar van 2020, toen president Donald Trump begon met het promoten van de lablek-theorie, waardoor hij iedere redelijke discussie onmogelijk maakte, vertelde iemand hem dat het W.I.V. gefinancierd werd via de N.I.H.-subsidie van EcoHealth. De N.I.H. trok de subsidie abrupt in. Ik sprak Daszak destijds over de politisering van de wetenschap en hoe het besluit van invloed zou zijn op het vermogen van zijn organisatie om te functioneren. Hij zei dat de samenwerking met het W.I.V. op het gebied van belangrijk werk, dat rechtstreeks verband hield met de ontwikkeling van geneesmiddelen voor COVID-19, het opsporen van de oorsprong van het virus en het voorkomen van een volgende pandemie, hierdoor werd stopgezet. Het betekende volgens hem ook dat de wetenschappers van EcoHealth niet langer toegang zouden hebben tot de gegevens van het W.I.V. ʻHet is iets zeer ingewikkelds,ʼ zei hij over het werk van EcoHealth in China. ʻChinese wetenschappers zullen proberen mijn werk te doen, maar het zal niet hetzelfde werk zijn, en het zal niet het werk zijn dat we nodig hebben om de volgende pandemie echt te kunnen begrijpen.ʼ

Ondanks het feit dat de furinesplitsingsplaatsen het afgelopen anderhalf jaar onderwerp van veel gesprekken zijn geweest, hebben Shi, Baric en Wang nooit publiekelijk vermeld dat zij een aanvraag voor deze experimenten hadden ingediend. Ook Daszak zei, ondanks het feit dat hij deel uitmaakte van de W.H.O.-missie, niets. (ʻAl dat soort furinesplitsingswerk had in North Carolina gedaan moeten worden, niet in het Wuhan Institute of Virology,ʼ aldus een woordvoerder van EcoHealth). Andersen benadrukte dat er geen aanwijzingen zijn dat het in de aanvraag beschreven werk ook daadwerkelijk is verricht. Maar hij voegde eraan toe: ʻIk was eigenlijk nogal ontzet toen ik de aanvraag zag verschijnen. Ik denk dat de in de VS gevestigde onderzoekers die aan deze specifieke subsidieaanvraag hebben meegewerkt, ons een enorm slechte dienst hebben bewezen door deze informatie niet eerder vrij te geven.ʼ (De woordvoerder van EcoHealth vertelde me dat ʻde DARPA-aanvraag geen financiering had gekregenʼ en dat ʻhet beschreven werk nooit is gedaanʼ).

Wang van de Duke-N.U.S. Medical School was de eerste betrokkene bij de DARPA-aanvraag die het plan in het openbaar besprak. Hij nam onlangs met Bloom, Worobey, en Chan deel aan een debat, gehost door Science, dat online werd gelivestreamd. Zowel Bloom als Chan vroeg waarom het bestaan van de aanvraag niet eerder was bekendgemaakt. Wang, die geboren en getogen is in China, Australisch staatsburger is en nu in Singapore woont, zei dat hij niet wist wat ʻde juiste procedure was om informatie vrij te geven over een mislukte DARPA-subsidieaanvraag.ʼ Toen Jon Cohen, een schrijver voor Science en de moderator van het debat, hem onder druk zette over het gebrek aan transparantie, zei Wang dat de furinesplitsingsplaatsen niet zijn deel van de aanvraag waren. ʻVanaf dag één heb ik gezegd dat het technisch mogelijk is om een coronavirus in een laboratorium te ontwikkelen. Maar om SARS-CoV-2 te ontwikkelen, op basis van de bestaande kennis? Dat is onmogelijk.ʼ

Ik heb het altijd vreemd gevonden dat virologen met de huidige technologie niet naar het genoom van SARS-CoV-2 konden kijken om te bepalen of het gemanipuleerd was. Toen ik dit zei tegen een Franse viroloog die coronavirussen bestudeert, zei hij doodgemoedereerd: ʻHet geheim is dat als je maar goed genoeg kijkt, je een piepklein signatuurtje van het Wuhan Institute of Virology kunt zien.ʼ De aanhangers van de lablek-theorie laten het grootste deel van hun betoog berusten op de veronderstelling dat Chinese ambtenaren, het W.I.V. en Shi Zhengli liegen over de virussen die ze hadden en het werk dat ze deden, in een massale doofpotoperatie. De pleitbezorgers van een natuurlijke oorsprong gaan ervan uit dat het W.I.V. alle relevante informatie heeft gedeeld. ʻHet is niet zo dat de wetenschappers niets zouden hebben willen delen,ʼ aldus Relman, die zich heeft onthouden van een standpunt over de vraag naar de oorsprong van SARS-CoV-2. ʻHet punt is dat ze geen toestemming zouden hebben gekregen.ʼ

Aan alle kanten staat er veel op het spel. Vanuit één gezichtspunt is het voor China zelfs nog erger als wordt bewezen dat het virus een natuurlijke oorsprong heeft. Als fokkerijen van wilde dieren verantwoordelijk waren voor de pandemie, zou dat het beleid van president Xi Jinping compromitteren. Als het een laboratoriumlek was, zouden slechts één, of enkele, wetenschappers schuldig zijn aan het ongeluk. Hoe dan ook, het is waarschijnlijk dat de Chinese regering de voorkeur geeft aan een storm van allerlei wilde theorieën, waarbinnen zij hun eigen theorieën kunnen blijven doordrukken: dat Amerikaanse soldaten het virus in oktober 2019 naar Wuhan hebben gebracht tijdens de World Military Games, of dat de Amerikaanse regering het virus heeft gefabriceerd in Fort Detrick, Maryland. Of ze kunnen geïmporteerd diepvriesvoedsel de schuld geven. De complottheorieën vertakken zich van daaruit, in hun eigen evolutionaire boomstructuur.

Zonder méér transparantie van de kant van China zal het moeilijk, zo niet onmogelijk, zijn om de waarheid te achterhalen. Beijing ʻblijft het wereldwijde onderzoek hinderen, verzet zich tegen het delen van informatie en geeft andere landen, waaronder de Verenigde Staten, de schuld,ʼ aldus de inlichtingengemeenschap in de gedeclasseerde samenvatting. ʻDeze acties weerspiegelen deels de onzekerheid van de Chinese regering over waar een onderzoek toe zou kunnen leiden, en deels haar frustratie dat de internationale gemeenschap de kwestie gebruikt om politieke druk uit te oefenen.ʼ President Biden heeft in een verklaring gezegd dat de VS en hun bondgenoten ʻer bij de P.R.C. op zullen blijven aandringen om informatie volledig te delenʼ en mee te werken aan de tweede fase van het onderzoek van de W.H.O., iets wat Beijing tot nu toe geweigerd heeft.

Voorlopig gaat de strijd tussen de twee theorieën verder. Zoals een vriend onlangs tegen me zei: ʻWaarom lijkt het alsof we een kant moeten kiezen?ʼ Beide kampen willen de oorsprong begrijpen om het ontstaan van de volgende pandemie te kunnen voorkomen. Maar er zijn wel enkele accentverschillen.

De aanhangers van de lablek-theorie zijn meer geïnteresseerd in bioveiligheid, transparantie en menselijke hoogmoed. Zij geven blijk van een bewonderenswaardige drang om het geld te volgen, de gecentraliseerde macht omver te werpen, de wetenschappelijke hiërarchie te ondermijnen en het onrecht van onderdrukkende regeringen aan de kaak te stellen. Sommigen zijn haviken op het gebied van het China-beleid. Over het algemeen hebben ze geen veld- of laboratoriumwerk gedaan op het gebied van virussen.

Aan de kant van de pleitbezorgers van een natuurlijke oorsprong hebben de meeste mensen wél het soort veld- en laboratoriumwerk gedaan dat het W.I.V. heeft verricht – en zij staan regelmatig versteld van de eindeloze diversiteit van de natuur. Zij geloven in wetenschappelijke precedenten, maar zien ook onzekerheden die nog moeten worden opgelost. Veel mensen in dit kamp hebben hun carrière gewijd aan natuurbehoud, biodiversiteit en volksgezondheid, en waarschuwen al jaren voor een toekomstige pandemie. Het overspringen van virussen vindt meestal plaats als gevolg van veranderingen in het landgebruik, of als gevolg van het binnendringen van de mens in voorheen wilde streken, wat op zowat de hele planeet gebeurt, maar vooral in gebieden die zich snel ontwikkelen, zoals Zuid-China en Zuidoost-Azië.

Meer dan één viroloog heeft me eraan herinnerd dat de natuur de beste bioterrorist is. Zij is veel creatiever dan de mens. Met genoeg tijd is de evolutie in staat tot alles wat we ons kunnen voorstellen, en alles wat we ons niet kunnen voorstellen. ʻAls je naar een vogelbekdier kijkt, besef je dat dat niet iets is wat iemand zou hebben kunnen ontwerpen, toch?ʼ zei Andersen. ʻOmdat het te absurd is. Het is een beetje een ramp. Maar het werkt best goed.ʼ Het dier bewoont zijn eigen ecologische niche. Sommige van de opmerkelijke kenmerken van SARS-CoV-2, aldus Andersen, maken het tot ʻhet vogelbekdier onder de coronavirussen.ʼ

Toch hebben mensen het speelveld veranderd. Virussen zoönotisch noemen vertroebelt de rol die wij spelen in hun evolutie, of het nu in de wildernis, op een markt of in een lab is. Wat is een ecologische niche als de mens overal de hand in heeft? De duizelingwekkende diversiteit van de natuur omvat ook de menselijke natuur. Op de een of andere manier heeft SARS-CoV-2 zijn ecologische niche in ons gevonden.

Vertaling: Menno Grootveld

Categorieën
Economie Politiek

Lessen voor links

Oorspronkelijke tekst (Frans): Le Monde Diplomatique, januari 2022

fotografie: Linkedin

door Serge Halimi en Benoît Bréville

Serge Halimi is hoofdredacteur van Le Monde Diplomatique en Benoît Bréville is eindredacteur van Le Monde Diplomatique

In het Westen is links verdeeld en zwak, en de kiezers uit de arbeidersklasse hebben het vertrouwen verloren in het vermogen van links om hun leven te verbeteren. Zolang dat niet verandert, zal populistisch rechts er de vruchten van plukken.

Met de Franse presidentsverkiezingen in het vooruitzicht is de algemene opvatting dat links opnieuw op een nederlaag afstevent. Dit gevoel wordt nog versterkt door het feit dat, zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat de verschillende linkse stromingen zich tijdens de campagne nog zouden verenigen, zij niet veel meer gemeen hebben. Hoe zouden zij samen kunnen regeren als ze het oneens zijn over zulke fundamentele zaken als belastingen, pensioenleeftijd, kernenergie, de EU, het defensiebeleid en de betrekkingen met de VS, Rusland en China?

Het enige dat hen nog bindt, is hun angst voor extreem-rechts. Maar in de afgelopen vier decennia is extreem-rechts blijven groeien, zelfs toen links aan de macht was (1981-ʼ86, 1988-ʼ93, 1997-2002, 2012-ʼ17). Met andere woorden: hun strategieën om dit gevaar in te dammen zijn een spectaculaire mislukking geweest.

Buiten Frankrijk is het beeld niet veel rooskleuriger. ‘Het heeft geen zin er omheen te draaien. We zijn overrompeld! Links is in een hele reeks landen weggevaagd,’ zegt Jean-Luc Mélenchon,1 die de voornaamste presidentskandidaat van Frans links lijkt te zijn, hoewel hij verschillende kandidaten van rechts en uiterst rechts vóór zich moet dulden. In 2002 leidden sociaaldemocraten dertien van de vijftien regeringen van de EU; twintig jaar later zijn dat er nog maar zeven van de zevenentwintig (Duitsland, Finland, Zweden, Denemarken, Spanje, Portugal en Malta).

Deze ineenstorting kan niet los gezien worden van een wrede paradox die wordt benadrukt door Jean-Pierre Chevènement, zelf een voormalig linkse kandidaat voor het presidentschap: ‘De neoliberale mondialisering, in de vorm van het vrije verkeer van goederen, diensten, kapitaal en personen, wordt niet aangevochten door links, dat zich grotendeels heeft geschaard achter het sociaal-liberalisme, maar door zogenaamd “populistisch” rechts.’2

Een dergelijke situatie zou in het voordeel van uiterst links moeten zijn. Maar ook hier is het beeld niet veel rooskleuriger. In Griekenland werd Syriza door de schuldeisers van het land verplicht om het economische en financiële beleid dat het beloofd had te zullen bestrijden, aan te scherpen; toen Syriza dit met tegenzin deed, verloor het de macht. Podemos in Spanje en Die Linke in Duitsland zijn verzwakt; de Franse communisten hebben geen zetels meer in het Europees Parlement. Jeremy Corbyn, die de Britse Labourpartij had geleid en geprobeerd had haar uit de door Tony Blair veroorzaakte sleur te halen, werd uit zijn partij gezet, en in de VS zag Bernie Sanders, die ook hoopte een nieuwe identiteit te kunnen geven aan een partij die de neoliberale mondialisering had vormgegeven, zijn presidentiële campagne in minder dan een week tijd ineenstorten. Alleen Latijns-Amerika biedt links nog enige reden tot troost.

Een sociale transformatie kan alleen tot stand worden gebracht als zij berust op een krachtige arbeidersbeweging. Weten dat een beleid gefaald heeft, of zelfs dat een systeem onwettig is, genereert niet automatisch de wil om het ten val te brengen. Wanneer de middelen daartoe ontbreken, maken opstand en woede vaak plaats voor gewoon doorzetten en voor jezelf zorgen, of voor de overtuiging dat de sociale rechten van je buurman in feite privileges zijn: houdingen die in het voordeel werken van conservatieven en extreem-rechts.

In Frankrijk en elders is het mislukken van de meeste grote sociale mobilisaties van de afgelopen twintig jaar, hoewel deels te wijten aan ineffectieve vakbondsstrategieën (zoals periodieke acties in plaats van algehele stakingen bij de SNCF, de nationale spoorwegen, en de RATP, het Parijse transportsysteem), ook voor een groot deel te danken aan het regeringsbeleid, dat de organisatie van (verlammende) stakingen verhinderde door bijvoorbeeld een minimale dienstverplichting voor het openbaar vervoer op te leggen. De bourgeoisie weet hoe ze van haar nederlagen moet leren en hoe ze de instrumenten die daar verantwoordelijk voor waren moet vernietigen. Zij zal niet aarzelen om de regels van het spel te veranderen of te breken. Als het moet, kán zij het, en doet zij het ook. Zoals de filosoof Lucien Sève opmerkte: ‘Het kapitalisme zal niet vanzelf instorten, het heeft nog steeds de kracht om ons allemaal naar de dood te leiden, zoals sommige piloten van luchtvaartmaatschappijen die zelfmoord plegen met hun passagiers. We moeten dringend de cockpit binnengaan en samen de besturing overnemen.’3

Maar links heeft al vaak in de cockpit gezeten. Dit maakt juist deel uit van haar huidige probleem, aangezien de herinneringen aan links aan de macht de bereidheid hebben vernietigd om haar opnieuw het stuur in handen te geven. Namen als Blair, Clinton, Mitterrand, Craxi, Gonzáles, Schröder en Hollande roepen dikwijls een sterk negatieve reactie op. Zozeer zelfs dat je ver terug moet gaan voordat het woord ‘links’ enige nostalgie wekt: de New Deal in de VS en het Franse Volksfront in de jaren dertig; de ‘geest van 1945,’ waaraan de Britten hun National Health Service te danken hebben; ‘het communisme dat er al is,’ zoals de socioloog Bernard Friot het Franse socialezekerheidsstelsel omschrijft.

De geschiedenis van de teleurstellingen die daarop volgden, met name de afgelopen jaren, is welbekend. Twee aspecten zijn echter de moeite waard om in herinnering te brengen. Het eerste is dat het links niet alleen niet is gelukt zijn eigen programma uit te voeren, maar dat het in plaats daarvan juist het programma van zijn tegenstanders uitvoerde. Het tweede is dat wanneer links niet snel toegaf – in het geval van president Hollande al op de eerste dag van zijn ambtstermijn – het niet een staatsgreep of een buitenlands leger was dat haar ondergang teweegbracht, maar financiële wurging. ‘De Atheense Lente,’ zo zei de voormalige Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis in 2015, ‘werd verpletterd, net als de Praagse Lente eerder. Maar dit gebeurde natuurlijk niet [met] tanks, maar [met behulp van] de banken.’

En de vijand zat vaak in eigen gelederen… Wie had zich tot voor kort kunnen voorstellen dat een voormalige Labour-premier in de particuliere sector zou gaan werken en een fortuin zou verdienen bij Barclay’s Bank en JPMorgan (Tony Blair), of dat een voormalige socialistische minister van Financiën hoofd van het IMF zou worden (Dominique Strauss-Kahn)? Drie Franse socialisten of met Mitterrand geassocieerde politici waren de architecten van de deregulering van het kapitaal, die de financiële mondialisering heeft aangejaagd: Jacques Delors als voorzitter van de Europese Commissie, Henri Chavranski bij de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), en Michel Camdessus als hoofd van het IMF.

De Europese Akte, de publiek-private partnerschappen en de privatiseringen, met inbegrip van de privatisering van de media, waren dus vaak het werk van links. Toen hij zich kandidaat stelde voor de Franse presidentsverkiezingen van 2002, opperde de socialistische premier Lionel Jospin zelfs dat zijn regering France Télécom en Air France had geprivatiseerd in het belang van de werknemers. Hoe kun je nu een links electoraat politiek mobiliseren met zo’n staat van dienst?

Maar het wordt er niet makkelijker op wanneer links, als het aan de macht is, weigert rechts beleid uit te voeren. Een kleine eeuw geleden gaf de Franse socialistische leider Léon Blum aan de vooravond van de parlementsverkiezingen uiting aan zijn bezorgdheid over de mogelijke overwinning van het linkse kartel: ‘Wij zijn er niet van overtuigd dat de vertegenwoordigers en leiders van de huidige maatschappij, op het moment dat haar essentiële beginselen in hun ogen te ernstig bedreigd lijken, niet zélf buiten de wet zullen treden.’4 Blum was bang voor een plotseling gewelddadig ingrijpen. Vandaag zou dat niet nodig zijn, en is het zelfs niet nodig om buiten de wet te treden teneinde de ‘essentiële beginselen’ van een kapitalistische samenleving overeind te houden, wat de betrokkenen ook beslissen.

‘Geen keuze tegen EU-verdragen’

Slechts vier dagen na de verkiezingsoverwinning van Grieks links waarschuwde Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie: ‘Er kan geen sprake zijn van een democratische keuze tegen de Europese verdragen.’ Dit structurele slot op de deur, het gevoel dat bijna alles onmogelijk is geworden, is nu zó diep geworteld in de wetten – en gedachten – van regeringen dat toen de Franse minister van Financiën afgelopen november te horen kreeg dat 90 procent van de Fransen de btw op vijftig essentiële producten wilde afschaffen, hij antwoordde: ‘Dat zou jaren van discussie met de Europese Commissie vergen, want het invoeren van een btw van 0 procent is onder de huidige regels niet mogelijk.’5 Met andere woorden: we zouden het graag doen, maar we zijn er niet meer toe in staat…

Dergelijke herhaalde betuigingen van onmacht hebben er uiteindelijk toe geleid dat het politieke debat aan geloofwaardigheid heeft ingeboet. Partijen die steeds meer leden verliezen (de Socialistische Partij van Frankrijk telde er vorig jaar nog maar tweeëntwintigduizend, tegen bijna tweehonderdduizend veertig jaar geleden) zien er niet langer uit als aandrijvers van potentiële verandering, maar als electorale machines die aanzetten tot navelstaren, leiderschapsoorlogen en persoonlijkheidsconflicten. Veel activisten willen zich distantiëren van deze wereld, die zij als corrupt beschouwen, en wenden zich tot andere vormen van horizontale, inclusieve en participatieve actie. De betogers die deelnamen aan de Arabische Lente, Occupy Wall Street, Nuit Debout en de Gilets Jaunes verwierpen allen leiders (om persoonsverheerlijking te voorkomen), hiërarchische organisaties (om autoritarisme te voorkomen), allianties met partijen of vakbonden (uit angst voor coöptatie) en het zich verkiesbaar stellen (wat hen te dicht bij een wereld van gekonkel en compromissen zou brengen).

Maar dit streven naar zuiverheid kan ten koste gaan van de doeltreffendheid. Op 15 oktober 2011 bracht de Occupy-beweging miljoenen mensen bijeen in 952 steden in 82 landen, de grootste wereldwijde mobilisatie in de geschiedenis. Zij bereikte echter helemaal niets. De Gilets Jaunes, de langstlevende sociale beweging in Frankrijk, hield tientallen marsen op de zaterdagen. Ook zij kwam echter niet ver. En de Arabische lente? Tien jaar na de betogingen op het Tahrirplein in Caïro leeft Egypte onder de dictatuur van Abdel Fattah al-Sissi, die nog erger is dan die van Hosni Mubarak, die in 2011 werd verdreven.

‘De jongeren, die aan het hoofd van die bewegingen stonden … verwierpen ieder concept van verticale, top-down organisatie,’ zei Midden-Oostenanalist Hicham Alaoui over de Arabische lente. ‘Waarom? Na decennia van corruptie te hebben gezien, hadden ze inherente twijfels over de politiek. Politiek was smerig, het was corrupt. Voor hen betekende het behoud van hun idealisme in wezen ongerept blijven … Je kunt druk opbouwen door mensen de straat op te krijgen, maar als die druk uiteindelijk niet de weg naar het politieke systeem vindt, word je volledig gemarginaliseerd.’6 In een dergelijke situatie is de uitkomst simpel: zonder organisatie is er geen invloed; en zonder invloed kunnen er geen resultaten worden geboekt.

Lokale, concrete initiatieven

Vandaar het gevoel van berusting, zelfs fatalisme, en het zoeken naar andere strijdtonelen. Aangezien miljoenen mensen die de straat op zijn gegaan er niet in zijn geslaagd de wereld te veranderen, geven veel activisten nu de voorkeur aan lokale, concrete initiatieven die hen in staat stellen een sociale structuur die hen niet aanstaat omver te werpen. Daarom floreren de ʻZones to Defendʼ (ZAD), die ongewenste ontwikkelingsprojecten tegenhouden, net als zelfbesturende gemeenschappen en koop-lokaal initiatieven. Buiten het systeem leven komt echter neer op accepteren dat je acties marginaal zijn, omdat je de grondslagen van het systeem niet kunt veranderen.

‘Je kunt sociale relaties niet transformeren door je van sommige ervan af te keren,ʼ zegt Frédéric Lordon. ‘Een antikapitalistisch eilandje elimineert het kapitalisme niet: het laat alle “continenten” op hun plaats. Het demonstreert echter “de beweging in beweging,” en dat is van onschatbare waarde. Op voorwaarde natuurlijk dat we ons voorbereiden op een terugkeer naar het continent: de veralgemening.ʼ7 Ja, maar zijn deze lokale bewegingen, die vaak worden geleid door jonge afgestudeerden uit de middenklasse, ook in dezelfde mate betrokken op de volkswijken?

Als we nadenken over de mislukkingen van links, mogen we niet voorbijgaan aan het klassenverbond dat links gedurende de hele twintigste eeuw in staat heeft gesteld de maatschappij te winnen en te veranderen. Dat verbond was altijd al fragiel, en nu ligt het in duigen. Kan het opnieuw worden opgebouwd, of moet het worden vervangen door iets nieuws? Want het verenigd front van de progressieve middenklasse en de arbeidersklasse is uiteengevallen. Deze twee groepen ontmoeten elkaar niet meer, omdat ze steeds meer op verschillende plaatsen wonen, werken en studeren; ze voeren niet langer samen campagne in politieke partijen, die nu meestal bestaan uit afgestudeerden en gepensioneerden uit de middenklasse; ze worden niet langer gemobiliseerd door dezelfde doelen of prioriteiten.

De afgelopen dertig jaar is de vervreemding tussen links en het electoraat van de arbeidersklasse toegeschreven aan een reeks factoren: politieke (verwaarloosde beloften), economische (uitbreiding van de dienstensector, financialisering, mondialisering), ideologische (neoliberale dominantie), sociologische (het pleidooi van de geschoolde klasse voor meritocratie), antropologische (de ontbinding van verschillende aspecten van het leven in een gekwantificeerde, commerciële rationaliteit), geografische (metropolen versus buitenwijken) en culturele (maatschappelijke versus sociale strijd). Dergelijke klassieke verklaringen vormen alleen een samenhangend beeld als we rekening houden met twee andere, niet vaak genoemde oorzaken: het matigende effect van de ʻSovjetdreigingʼ op de leiders van de kapitalistische ʻvrije wereldʼ enerzijds, en de verslechtering van de verhouding van de arbeidersklasse tot de institutionele politiek anderzijds.

ʻCommunistisch tegenmodelʼ

Thomas Piketty, een fervent tegenstander van het revolutionaire marxisme, erkent niettemin dat ‘de vermindering van de ongelijkheid in de twintigste eeuw nauw samenhing met het bestaan van een communistisch tegenmodel […] Door de kracht van die druk en de dreiging die deze inhield voor de elites van de bezittende klasse in de kapitalistische landen, heeft zij in zeer belangrijke mate bijgedragen tot de omvorming van de machtsverhoudingen en in de kapitalistische landen het ontstaan mogelijk gemaakt van een belastingstelsel, een sociaal stelsel en een stelsel van sociale zekerheid die zonder dit tegenmodel zeer moeilijk op te leggen zouden zijn geweest.ʼ8

Want, hoe vreemd dit vandaag de dag ook moge klinken, decennialang vertegenwoordigde de Sovjet-Unie, vooral onder de meest militante sector van de westerse arbeidersklasse, de concrete mogelijkheid van een ander heden en dus van een andere toekomst – een hoop. Er is geen politiek mogelijk zonder geloof in de toekomst en het was precies deze mengeling van verlangen, illusie en hoop die in de jaren tachtig is verdwenen, toen links aan de macht zich bekeerde tot het neoliberalisme en industriële bolwerken vernietigde, wat tot gevolg had dat de sociale groep die zich sinds de jaren dertig in een sterke positie had bevonden, uit het spel werd gehaald.9 Wat commentatoren en opiniepeilers de depolitisering van de arbeidersklasse noemen, is gewoon een manier om te verwijzen naar hun weigering om een spel mee te spelen dat zij naar hun gevoel niet kunnen winnen.

En de terugtrekking van sommigen heeft het monopolie van anderen geconsolideerd. Naarmate het percentage afgestudeerden is toegenomen (na de oorlog nog geen vijf procent van de bevolking, nu ruim een derde in Europa en de VS), zijn zij cultureel dominant geworden en electoraal van doorslaggevend belang. Bijgevolg vinden zij dat hun politieke overwicht minder afhankelijk is van het smeden van allianties met anderen, hetgeen zou vereisen dat ook rekening wordt gehouden met hún prioriteiten.

In de jaren vijftig en zestig stemden de rijken en hoogopgeleiden op rechts, terwijl de armen en degenen met alleen een middelbare schoolopleiding op links stemden. Dat is nu niet langer het geval: een universitair diploma – de positie van deskundige, leidinggevende, specialist – betekent dat je waarschijnlijk links zult stemmen en dat brengt soms, als reactie, degenen die noch deskundigen, noch afgestudeerden zijn, en die zich door hen veracht voelen, ertoe om de tegenovergestelde richting in te gaan. Dit ‘Amerikaanse model’ is bijna overal in Europa terug te vinden: rijke, intellectuele steden als New York en San Francisco stemmen Democratisch. Een arme, landelijke staat als West Virginia of Mississippi stemt Republikeins.

Maar in tegenstelling tot dertig of veertig jaar geleden kunnen gematigd linkse partijen – socialisten, Labour, Democraten of groenen – nu op winst rekenen, zelfs als zij de eisen van de kiezers uit de arbeidersklasse veronachtzamen, vooral bij verkiezingen waar de opkomst van de arbeidersklasse laag is. Ze kunnen dan prioriteit geven aan een sociaal en cultureel liberalisme dat in de eerste plaats is afgestemd op de hoogopgeleide middenklasse. ‘Het verliezen van de arbeiders is niet erg,’ concludeerde François Hollande. De New Yorkse senator Chuck Schumer zei in juli 2016 iets soortgelijks: ‘Voor elke blue-collar Democraat die we verliezen in het westen van Pennsylvania, halen we twee gematigde Republikeinen binnen in de buitenwijken van Philadelphia, en dat kun je herhalen in Ohio en Illinois en Wisconsin.’ Een paar maanden later won Donald Trump Pennsylvania, en het presidentschap…

Ook Dominique Strauss-Kahn raadde de Franse socialisten aan het electoraat van de arbeidersklasse achter zich te laten en ‘wat in de middenklasse van ons land gebeurt tot topprioriteit te maken.’ Hij had deze keuze kort voor de presidentsverkiezingen van 2002, waarbij de socialistische kandidaat werd uitgeschakeld, toegelicht: ‘De leden van de middenklasse, voor het overgrote deel bestaand uit loontrekkenden die scherpzinnig, geïnformeerd en hoogopgeleid zijn, vormen de ruggengraat van onze samenleving en staan garant voor haar stabiliteit.’ Dit gold volgens hem niet voor ‘de meest achtergestelde groep,’ die ‘meestal helemaal niet gaat stemmen’ en wier ‘oprispingen zich soms door geweld manifesteren.’10

Twintig jaar geleden versloegen de socialisten rechts bij de gemeenteraadsverkiezingen in Parijs, maar verloren de controle over ruim twintig steden in het hele land. Een van hun leiders, Henri Emmanuelli, publiceerde een artikel (‘Links, tegen welke prijs per vierkante meter?’) waarin hij schreef: ‘Voortaan kan de invloed van pluralistisch links [een linkse coalitie] de neiging hebben om de prijs [van onroerend goed] per vierkante meter te volgen, terwijl die er van oudsher omgekeerd evenredig aan was.’11

In 1983 en 1989 had Jacques Chirac elk van de twintig arrondissementen van Parijs voor rechts gewonnen. Sinds 2001 heeft Parijs socialistische burgemeesters gehad (Bernard Delanoë, gevolgd door Anne Hidalgo) en zijn de vastgoedprijzen per vierkante meter verdrievoudigd. Tegelijkertijd kreeg extreem-rechts, dat bij de presidentsverkiezingen van 1988 13,38 procent van de stemmen in Parijs won – een vergelijkbaar resultaat als in de rest van het land – in 2017 slechts 4,99 procent in de hoofdstad, hoewel Marine Le Pen dat jaar 21,3 procent van de nationale stemmen won, met name dankzij de arbeidersklasse. Gezien een dergelijke demografische omslag is het niet verwonderlijk dat de hogere middenklasse en afgestudeerden de toon zetten voor links en haar strategische prioriteiten bepalen.

Maar wat voor sommigen het belangrijkst is, is dat niet voor anderen, zelfs niet wanneer zij dezelfde partij steunen. Toen Amerikaanse arbeiders die in 2017 Democratisch stemden, hun topprioriteiten opsomden, kozen ze voor de kosten van de gezondheidszorg, de toestand van de economie, banen en pensioenen. De topprioriteiten voor progressieve afgestudeerden – de ʻcreatieve klassenʼ van journalisten, kunstenaars, leraren, opiniepeilers, gekozen functionarissen, hoogleraren, New York Times-lezers, bloggers en publieke radioluisteraars – waren, in volgorde: het milieu, klimaatverandering, de kosten van de gezondheidszorg en onderwijs.12

Corbyn gaf toe aan de druk

Dergelijke discrepanties zijn niet per se netjes in kaart te brengen op de scheidslijn tussen gematigden en radicalen. De Britse Labourpartij kreeg in 2019 bijvoorbeeld een grote tegenslag te verwerken toen haar leider Jeremy Corbyn zwichtte voor de druk van zowel Blair-getrouwe parlementsleden, die Corbyn verafschuwden, als van radicale studenten, die van hem hielden; hij kondigde aan dat als hij de verkiezingen zou winnen, hij een tweede Brexit-referendum zou houden. De meeste Labour-kiesdistricten in het noorden van Engeland hadden vóór Brexit gestemd, terwijl Brexit juist gehaat werd door de goed-opgeleide middenklasse, zowel radicaal als gematigd. Corbyns besluit betekende dat tientallen van dergelijke zetels naar de Conservatieven gingen. De les is duidelijk: als links het electoraat wil terugwinnen, kan het zich maar beter niet richten op de kwesties die het meest kans maken het electoraat tegen zich in het harnas te jagen. Rechts, Twitter en de media doen dat toch al.

In moeilijke tijden neemt de vraag naar goed nieuws toe. Maar met de pandemie worden mobilisaties die suggereren dat links in het offensief is, zeldzamer; dit vergroot de individuele terugtrekking, de melancholie over de ‘voorbije tijden’ en het publieke debat dat zich concentreert op de identiteitsgebonden obsessies van extreem-rechts. Dit zijn allemaal elementen van een politiek van angst die, als links eraan zou toegeven, ertoe zou leiden dat het zich zou beperken tot het verdedigen van verworvenheden uit het verleden of het sluiten van overhaaste verkiezingspacten om het ergste te voorkomen. In een dergelijk scenario wordt vaak achter het meest gematigde, meest timide voorstel, het voorstel dat de bestaande orde het minst dreigt te verstoren, een defensieve coalitie georganiseerd: Hollande en Macron in plaats van Mélenchon in 2012 en in 2017, Clinton en Biden in plaats van Sanders in 2016 en in 2020. Met het risico dat het water de volgende keer weer verder zal zijn gestegen.

De architecten van het neoliberalisme, zoals Friedrich Hayek, die het beu waren altijd in de verdediging te moeten gaan tegen het naoorlogse socialisme, kozen voor een andere weg. Zij daagden hun volgelingen uit om te kiezen voor ‘een intellectueel avontuur,’ ‘een gebaar van moed,’ ‘een waarlijk radicalisme.’ Vandaag geldt hetzelfde advies voor links: het scrupuleus respecteren van de economische en politieke spelregels die de tegenstanders dertig jaar geleden hebben opgesteld, kan alleen maar opnieuw tot een zekere mislukking leiden. De drievoudige ecologische, sociale en democratische noodsituatie vereist daarentegen dat het echte ‘neoliberale radicalisme,’ dat nu triomfeert en waarvan de voortzetting uiteindelijk de vernietiging van de samenleving en het einde van de mensheid zou betekenen, wordt bestreden door een tegengesteld radicalisme. Deze keer in de zekerheid dat een bijna uniform intellectueel en meritocratisch links noch egalitair, noch populair, noch zegevierend zal zijn.

De zojuist gekozen Chileense president Gabriel Boric heeft, ervan uitgaande dat hij handelt naar zijn claim dat hij van zijn land het ʻgrafʼ van het neoliberalisme zal maken, het doel uiteengezet. Zeggen dat de weg hobbelig zal zijn, is een understatement. Maar toen hem gevraagd werd naar zijn onwrikbare optimisme, antwoordde Noam Chomsky ooit: ʻKijk, je hebt twee keuzes. Je kunt zeggen: ik ben een pessimist, niets zal werken. Ik geef het op, ik zorg ervoor dat het ergste zal gebeuren. Of je kunt je vastgrijpen aan de kansen die er wel zijn, de sprankjes hoop die er zijn en zeggen: misschien maken we er een betere wereld van. Dat is niet echt een moeilijke keuze.’

Vertaling: Menno Grootveld

1 ‘Questions politiques,’ France Inter, 21 maart 2021.

2 Jean-Pierre Chevènement, Qui veut risquer sa vie la sauvera, Robert Laffont, Parijs 2020.

3 Interview in L’Humanité, 8 november 2019, opnieuw verschenen op 24 maart 2020, kort na zijn dood.

4 Léon Blum, ‘L’idéal socialiste’, La Revue de Paris, mei 1924. Geciteerd in Jean Lacouture, Léon Blum, Seuil, Parijs, 1977.

5 Gerald Darmanin, Le Journal du dimanche, 7 april 2019.

6 ‘A dissenter’s view of the Arab Spring’, interview met Hicham Alaoui, Harvard Gazette, 23 december 2019.

7‘Frédéric Lordon: rouler sur le capital,’ Ballast, 21 november 2018.

8 Lezing bij ‘Amis de l’Huma’, 31 januari 2020.

9 Stéphane Beaud en Michel Pialoux, ‘Pourquoi la gauche a-t-elle perdu les classes populaires?’ (Waarom is links de arbeidersklasse kwijtgeraakt?), Savoir/Agir, Vulaines-sur-Seine, no 34, december 2015.

10 Dominique Strauss-Kahn, La Flamme et la Cendre (De vlam en de as), Grasset, Parijs, 2002.

11 Libération, Parijs, 27 maart 2001.

12 ‘Placing priority: How Issues Mattered More than Demographics in the 2016 Election,’ Democracy Fund Voter Study Group, Washington DC, december 2017.

Categorieën
Filosofie Gezondheid Politiek

Toespraak tot de Commissie voor Constitutionele Zaken van de Italiaanse Senaat

Oorspronkelijke tekst (Italiaans): Quodlibet, 7 oktober 2021

fotografie: Dario J. Lagana

door Giorgio Agamben

Giorgio Agamben is een Italiaanse filosoof die vooral bekend is door zijn werk waarin hij de concepten van de uitzonderingstoestand, levensvorm (ontleend aan Ludwig Wittgenstein) en homo sacer onderzoekt. Agambens filosofie is diepgaand beïnvloed door enerzijds Martin Heidegger, bij wie hij colleges volgde en anderzijds Walter Benjamin, wiens werk hij in het Italiaans vertaalde.

Deze tekst werd uitgesproken op 7 oktober 2021, en tweeëneenhalve week later, op 24 oktober, gepubliceerd op de site van Quodlibet. Klik hier voor de oorspronkelijke gesproken tekst.

Ik zal mij beperken tot twee punten die ik graag onder de aandacht wil brengen van de parlementsleden die moeten stemmen over de omzetting van het decreet in een wet.

Het eerste is de duidelijke – en ik benadruk duidelijke – tegenstrijdigheid in het decreet in kwestie. U weet dat de regering zich met een speciaal wetsdecreet, het zogenaamde ʻstrafschild,ʼ1 nr. 44 van 2021, dat nu in een wet is omgezet, heeft ontheven van iedere aansprakelijkheid voor schade die door vaccins wordt veroorzaakt. Hoe ernstig deze schade kan zijn, blijkt uit het feit dat in artikel 3 van het decreet uitdrukkelijk de artikelen 589 en 590 van het wetboek van strafrecht worden genoemd, waarin sprake is van doodslag en verwijtbaar letsel.

Zoals gezaghebbende juristen hebben opgemerkt, voelt de staat zich niet geroepen de verantwoordelijkheid op zich te nemen voor vaccins die de experimentele fase nog niet hebben doorlopen, en probeert hij tegelijkertijd de burgers met alle middelen tot vaccinatie te dwingen, door te dreigen hen anders van het maatschappelijk leven uit te sluiten en hen, met het nieuwe decreet waarover u nu moet stemmen, zelfs de mogelijkheid te ontnemen om te werken.

Is er een juridisch en moreel abnormalere situatie denkbaar? Hoe kan de staat degenen die ervoor kiezen zich niet te laten vaccineren, beschuldigen van onverantwoordelijkheid, wanneer het diezelfde staat is die in eerste instantie formeel iedere verantwoordelijkheid voor de mogelijke ernstige gevolgen afwijst – denk aan de vermelding van art. 589 en 590 van het Wetboek van Strafrecht aangaande het vaccin?

Ik zou graag zien dat de parlementsleden nadenken over deze tegenstrijdigheid, die naar mijn mening werkelijk een juridisch gedrocht is.

Het tweede punt waarop ik graag uw aandacht zou willen vestigen, betreft niet het medische probleem van het vaccin, maar het politieke probleem van de Greenpass, dat daarmee niet verward mag worden (wij zijn in het verleden wel vaker gevaccineerd, zonder dat wij voor elk van onze bewegingen een certificaat hoefden te laten zien). Wetenschappers en artsen hebben gezegd dat de Greenpass op zichzelf geen enkele medische betekenis heeft, maar dient om mensen tot vaccinatie te dwingen. Ik ben echter van mening dat ook het tegenovergestelde kan en moet worden gezegd, namelijk dat het vaccin in feite een middel is om mensen te dwingen een Greenpass te hebben, d.w.z. een middel waarmee hun bewegingen in ongekende mate kunnen worden gevolgd en getraceerd.

Politicologen weten al lang dat onze samenlevingen zijn geëvolueerd van wat vroeger ʻdisciplinaire samenlevingenʼ werden genoemd, naar ʻcontrolesamenlevingen,ʼ gebaseerd op vrijwel onbeperkte digitale controle van individueel gedrag, dat aldus kwantificeerbaar wordt in een algoritme. Wij raken nu gewend aan deze controlemiddelen – maar in hoeverre zijn wij bereid deze controle te aanvaarden? Is het mogelijk dat de burgers van een zogenaamd democratische samenleving zich in een slechtere situatie bevinden dan de burgers van Stalins Sovjet-Unie? U weet dat Sovjetburgers een ʻpropiskaʼ2 moesten laten zien om van het ene land naar het andere te kunnen reizen, maar wij moeten nu iets dergelijks laten zien om naar de bioscoop of naar een restaurant te kunnen gaan – en ook, wat nog ernstiger is, om naar ons werk te kunnen gaan. En hoe is het mogelijk te aanvaarden dat voor het eerst in de geschiedenis van Italië, althans na de fascistische wetten van 1938 over de niet-Arische burgers, tweederangsburgers worden gecreëerd, die onderworpen zijn aan beperkingen die, vanuit een strikt juridisch – ik benadruk juridisch – standpunt, in geen enkel opzicht onderdoen voor die welke in die infame wetten waren vastgelegd?

Alles wijst erop dat deze decreten, die elkaar opvolgen alsof zij door één persoon zijn uitgevaardigd, deel uitmaken van een proces van verandering van de instituties en de bestuursmodellen, dat des te verraderlijker is omdat het, zoals het geval was ten tijde van het fascisme, wordt uitgevoerd zonder de tekst van de grondwet te wijzigen. Het model dat aldus geleidelijk wordt uitgehold en opgeheven is dat van de parlementaire democratie, met zijn grondwettelijke rechten en waarborgen; daarvoor in de plaats komt een bestuursmodel waarin, in naam van de bioveiligheid en de controle, de individuele vrijheden steeds meer aan banden worden gelegd.

De exclusieve aandacht voor besmettingen en gezondheid verhindert ons de Grote Transformatie3 waar te nemen die zich in de politieke sfeer voltrekt en te beseffen dat, zoals de regeringen zelf nooit moe worden ons te laten weten, veiligheid en noodtoestand geen voorbijgaande verschijnselen zijn, maar de nieuwe bestuursvorm vertegenwoordigen.

Het is dan ook meer dan ooit noodzakelijk dat de parlementsleden zeer goed nadenken over de aan de gang zijnde transformatie, die op termijn tot gevolg zal hebben dat het parlement zijn bevoegdheden verliest en, zoals nu al het geval is, in naam van de bioveiligheid alleen nog decreten zal mogen goedkeuren die uitgaan van organisaties en personen die weinig met het parlement te maken hebben.

1Met ‘strafschild’ wordt een regeling aangeduid die bestuurders in Italië kan vrijwaren van strafrechtelijke vervolging.

2Een ‘propiska’ was zowel een verblijfsvergunning als een reisdocument, zoals dat in het Russische Rijk vóór 1917 en in de Sovjet-Unie vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw werd gebruikt.

3Agamben refereert hier aan de ‘Great Reset,’ een voorstel van het World Economic Forum (WEF) om, na de coronapandemie, de wereldeconomie opnieuw in te richten.

Vertaling: Menno Grootveld (met dank aan Bas Geerts)

Categorieën
Filosofie Gezondheid Politiek

Filosoof ziet Italië op weg naar de dictatuur

Oorspronkelijke tekst (Duits): Der Tagesspiegel, 11 januari 2021

fotografie: Kitty Kleist-Heinrich

door Andrea Dernbach

Andrea Dernbach is politiek verslaggever bij Der Tagesspiegel. Haar onderwerpen zijn migratie, minderheden, burgerrechten en genderpolitiek.

Premier Draghi dringt er bij zijn landgenoten opnieuw op aan zich te laten vaccineren. De beroemdste filosoof van het land ziet de coronamaatregelen daarentegen als het einde van de vrijheid.

Met het oog op het stijgende aantal Covid-besmettingen heeft de Italiaanse regering de maatregelen om de pandemie in te dammen verder verscherpt. Intussen is vaccinatie verplicht voor alle vijftigplussers. De premier herhaalde de oproep aan zijn landgenoten afgelopen maandag: ʻWe mogen niet vergeten dat we een groot deel van de problemen die we vandaag hebben, te danken hebben aan de ongevaccineerden. Ik dring er bij iedereen die nog niet is gevaccineerd op aan om dit alsnog te doen, onder meer door een boosterprik.ʼ

Dat de weigeraars een kleinere minderheid vormen – tachtig procent van de bevolking is minstens eenmaal gevaccineerd – maar wel een hardnekkige, kan ook te maken hebben met delen van Draghiʼs eigen regering: de rechtervleugel, die aan de kabinetstafel zit, is op zijn zachtst gezegd verdeeld en dubbelzinnig over de kwestie.

Afgelopen najaar viel zelfs een prominente anti-vaccinatieactivist de eer te beurt om de eerste kamer van het parlement toe te spreken. De 79-jarige wereldberoemde filosoof Giorgio Agamben hield in de Senaat een toespraak over het einde van de vrijheid als gevolg van de in zijn ogen buitensporige coronamaatregelen en de gevaren van vaccinatie.

Vrijwel vanaf het begin van de pandemie heeft Agamben zijn strijd tegen de corona-campagne gevoerd, voor het eerst met een artikel in het linkse dagblad ʻil manifesto,ʼ waarin hij zich uitliet over de ʻvermeende epidemieʼ en over de ʻhectische, irrationele en volkomen ongegronde noodmaatregelen.ʼ

Dat hij in oktober zelfs het parlement als podium kreeg, ging zijn collegaʼs echter te ver. In een oproep, getiteld ʻEr is niet alleen Agambenʼ rekenden ruim honderd Italiaanse filosofen af met de beroemdste onder hen: zij waren ʻverbijsterdʼ over het feit dat de bijdrage van de filosofie aan het publieke debat over corona en verplichte vaccinaties ʻbeperkt blijft tot denkers als Giorgio Agambenʼ die niets anders vertegenwoordigen dan zichzelf.

Hij spreekt over de ʻvijandʼ en ʻnieuwe strategieënʼ

Zij distantieerden zich van uitspraken als zouden de vaccins onbeproefd zijn ingezet en ook van Agambens vergelijking van de corona-maatregelen met dictaturen als de Sovjet-Unie: ʻWij bevinden ons in een noodtoestand op gezondheidsgebied die niets te maken heeft met andere noodtoestanden (zoals de oorlog tegen de terreur),ʼ aldus de brief van de filosofen. De situatie vergt maatregelen die altijd al hebben bestaan, ʻdenk maar aan de massale vaccinaties tijdens de cholera-epidemie – in 1973! – in Napels.ʼ

De protesten tegen zijn uitspraken hebben Agamben niet afgeremd; een paar weken geleden ging hij nóg verder. Samen met andere wetenschappers, de Turijnse hoogleraar in de rechten Ugo Mattei, Massimo Cacciari, ex-burgemeester van Venetië en net als Agamben hoogleraar in de filosofie, en de voormalige chef van de publieke televisiezender Rai 2, Carlo Freccero, richtte Agamben de ʻCommissie voor Twijfel en Preventieʼ op.

Terwijl de twijfels – over het virus en de maatregelen – duidelijk zijn, werden er tijdens de oprichtingsceremonie weinig woorden gewijd aan het onderdeel ʻpreventieʼ: het is nu niet de tijd voor congressen, zei Agamben tijdens de bijeenkomst, die op YouTube werd gestreamd. ʻWat denkt u dat er gebeurd zou zijn als het verzet tegen Hitler tijdens congressen was georganiseerd?

Tegenover een regering die de wet negeert, lijkt mij dat zinloos; er is immers geen legaliteit meer.ʼ En de ʻvijandʼ die men tegenover zich heeft is ʻintellectueel en geestelijk niet levendʼ; men hoeft zelfs niet te trachten hem te overtuigen. ʻWe moeten nieuwe strategieën vinden.ʼ

Terwijl de fans van de meester in de parallelle chat hem al voorstelden als presidentskandidaat of opriepen tot de bestorming van het openbaar vervoer – uiteraard zonder vaccinatiebewijs – nam Agamben stelling tegen de beschuldiging dat hij hier tot geweld zou hebben opgeroepen: conclusies trekken was niet zijn taak. Hij hoopte voor zichzelf en zijn publiek slechts dat zij mochten ʻblijven denken.ʼ

Kort daarna rechtvaardigde zijn medestrijder Ugo Mattei zijn ʻneeʼ tegen vaccinatie als een sociale ervaring: hij was persoonlijk niet bang voor het vaccin, maar: ʻIk heb me niet laten vaccineren om de wereld eens te bekijken vanuit het perspectief van hen die uitgesloten zijn van sociale processen.ʼ Als witte bevoorrechte man uit de middenklasse kon hij niet zwart en ook geen vrouw worden, zei de 61-jarige. In dat opzicht zou de ervaring die hij nu als ongevaccineerde ondergaat ʻeen groot geschenkʼ zijn.

Vaccinscepsis en sterftecijfers houden ook in Italië verband met elkaar

Natuurlijk ʻmoet de filosofie zich kritisch opstellen tegenover de natuurwetenschappen,ʼ schreven Agambens collegaʼs in oktober. ʻMaar deze kritiek moet wetenschappelijke kennis wél erkennen door haar correct weer te geven.ʼ

Het Italiaanse bureau voor de statistiek, Istat, heeft hiervoor enkele dagen geleden opnieuw bruikbaar materiaal verstrekt. Het publiceerde de bevolkingscijfers over 2021. Vorig jaar overleden er 59.000 Italianen als gevolg van Covid-19.

Het jaar daarvoor echter, toen het virus zich in Italië eerder dan elders snel verspreidde en het gezondheidsstelsel maandenlang tot het uiterste werd beproefd, overleden er nog 74.000 mensen aan het virus. In sommige bijzonder zwaar getroffen gebieden van Lombardije – Bergamo, bijvoorbeeld – werden tussen februari en maart 2020 bijna viermaal zo veel sterfgevallen geregistreerd.

Dit is in 2021 waarschijnlijk niet in de laatste plaats dankzij de vaccinaties verbeterd – dat is althans ook te zien in de cijfers van Istat: vorig jaar was het sterftecijfer nog duidelijk hoger dan vóór de pandemie, namelijk 8,7 procent.

In de regioʼs waar de vaccinatiegraad bijzonder hoog was – in 2021 waren er voor het eerst vaccins beschikbaar – lag dit cijfer echter lager, terwijl het in de vaccinsceptische delen van het land juist aanzienlijk hoger lag: in de provincie Bolzano was dat 13,1 procent, in Friuli-Venezia Giulia 12,1, op Sicilië 11,2, in Calabrië, de Marken en Campanië tussen de 10 en 11 procent.

Vertaling: Menno Grootveld

Categorieën
Economie Gezondheid Politiek

Het Covid-falen van links

Oorspronkelijke tekst (Engels): Unherd, 23 november 2021

fotografie: Unherd

door Toby Green en Thomas Fazi

Toby Green is hoogleraar geschiedenis aan Kingʼs College, Londen, en de auteur van The Covid Consensus: The New Politics of Global Inequality (Hurst); Thomas Fazi is schrijver, journalist en vertaler. Zijn jongste boek ʻReclaiming the Stateʼ is verschenen bij Pluto Press.

Tijdens de verschillende fasen van de wereldwijde pandemie zijn de voorkeuren van mensen in termen van epidemiologische strategieën dikwijls nauw samengevallen met hun politieke oriëntatie. Sinds Donald Trump en Jair Bolsonaro in maart 2020 hun twijfels uitten over de wijsheid van een lockdownstrategie, hebben progressieven en linkse mensen in het westerse politieke spectrum, waaronder de meeste socialisten, zich in het openbaar achter de lockdownstrategie van de pandemie-indamming geschaard – en de laatste tijd ook achter de logica van de vaccinpaspoorten. Nu landen in heel Europa experimenteren met strengere beperkingen voor ongevaccineerden, valt op dat linkse commentatoren – die gewoonlijk zo luidkeels opkomen voor minderheden die gediscrimineerd worden – er vooral het zwijgen toe doen.

Als schrijvers die zich altijd ter linkerzijde hebben gepositioneerd, zijn wij verontrust over deze ontwikkeling. Is er werkelijk geen progressieve kritiek mogelijk op het in quarantaine plaatsen van gezonde mensen, terwijl uit de meest recente onderzoeken blijkt dat er een miniem verschil bestaat in termen van de overdracht van het virus tussen gevaccineerden en ongevaccineerden? De reactie van links op Covid lijkt deel uit te maken van een bredere crisis in de linkse politiek en het linkse denken – een crisis die al minstens drie decennia aan de gang is. Het is dus belangrijk om het proces te identificeren waardoor dit vorm heeft gekregen.

In de eerste fase van de pandemie – de fase van de lockdowns – waren het naar cultureel en economisch rechts neigende politici die het meest de nadruk legden op de sociale, economische en psychologische schade die de lockdowns konden aanrichten. Ondertussen maakte de aanvankelijke scepsis van Donald Trump ten aanzien van lockdowns dit standpunt onhoudbaar voor de meeste aanhangers van cultureel en economisch links. De algoritmes van de sociale media hebben deze polarisatie vervolgens nog aangewakkerd. Al snel omarmden linkse mensen in het Westen de lockdowns, die werden gezien als een ʻpro-levenʼ- en ʻpro-collectieveʼ keuze – een beleid dat in theorie de volksgezondheid of het collectieve recht op gezondheid hoog in het vaandel droeg. Intussen werd iedere kritiek op de lockdowns afgedaan als een ʻrechtse,ʼ ʻpro-economischeʼ en ʻpro-individueleʼ benadering, en werden de boodschappers ervan beticht van het voorrang geven aan ʻwinstʼ en ʻbusiness as usualʼ boven het leven van mensen.

Kortom, decennia van politieke polarisatie hebben een volksgezondheidsprobleem gepolitiseerd, zonder enige discussie mogelijk te maken over wat een coherent links antwoord zou kunnen zijn. Tegelijkertijd verwijderde het linkse standpunt zich van iedere vorm van een arbeidersbasis, aangezien werknemers met een laag inkomen het zwaarst werden getroffen door de sociaal-economische gevolgen van een aanhoudend lockdown-beleid, en het ook het meest waarschijnlijk was dat deze mensen buiten het arbeidsproces zouden komen te staan, terwijl de laptopklasse juist van Zoom profiteerde. Deze zelfde politieke breuklijnen kwamen aan de oppervlakte tijdens de uitrol van de vaccins, en nu ook weer tijdens de fase van de Covid-paspoorten. Het verzet daartegen wordt geassocieerd met rechts, terwijl mainstream links beide maatregelen doorgaans steunt. De oppositie wordt gedemoniseerd als een verwarde mengeling van anti-wetenschappelijk irrationalisme en individualistisch libertarisme.

Maar waarom heeft mainstream links uiteindelijk vrijwel alle Covid-maatregelen gesteund? Hoe is deze simplistische kijk op de relatie tussen gezondheid en economie ontstaan, een kijk die de spot drijft met decennia van (links georiënteerd) sociaal-wetenschappelijk onderzoek, waaruit blijkt hoe nauw welvaart en gezondheid met elkaar samenhangen? Waarom negeerde links de enorme toename van de ongelijkheid, de aanval op de armen, op arme landen, op vrouwen en kinderen, de wrede behandeling van ouderen, en de enorme toename van de rijkdom voor de rijkste individuen en bedrijven als gevolg van dit beleid? Hoe heeft links, in verband met de ontwikkeling en de verspreiding van vaccins, uiteindelijk het idee belachelijk kunnen maken dat er, gezien het geld dat op het spel staat en gezien het feit dat BioNTech, Moderna en Pfizer momenteel samen ruim duizend dollar per seconde verdienen aan de Covid-vaccins, mogelijk andere beweegredenen van de vaccinproducenten in het spel zouden kunnen zijn dan ʻhet algemeen belangʼ? En hoe is het mogelijk dat links, dat vaak het slachtoffer is van staatsrepressie, zich vandaag de dag niet bewust lijkt te zijn van de zorgwekkende ethische en politieke implicaties van de Covid-paspoorten?

Terwijl de Koude Oorlog samenviel met het tijdperk van de dekolonisatie en de opkomst van een wereldwijde antiracistische politiek, luidde het einde van de Koude Oorlog – afgezien van de symbolische triomf van de dekolonisatiepolitiek in de vorm van het einde van de apartheid – een existentiële crisis in voor de linkse politiek. De opkomst van de neoliberale economische hegemonie, de mondialisering en het transnationalisme van ondernemingen hebben alle drie de historische visie van links op de staat als motor van de herverdeling ondermijnd. Daarbij komt het besef dat, zoals de Braziliaanse theoreticus Roberto Mangabeira Unger heeft betoogd, links altijd het meest heeft geprofiteerd in tijden van grote crises – de Russische Revolutie profiteerde van de Eerste Wereldoorlog, en het welvaartskapitalisme van de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Deze geschiedenis kan gedeeltelijk de huidige houding van links verklaren: het verergeren van de crisis en het verlengen ervan door eindeloze beperkingen kan door sommigen worden gezien als een manier om de linkse politiek nieuw leven in te blazen na decennia van existentiële crisis.

Het gebrekkige inzicht van links in de aard van het neoliberalisme kan ook van invloed zijn geweest op de reactie van links op de crisis. De meeste linkse mensen zijn van mening dat het neoliberalisme heeft geleid tot een ʻterugtrekkingʼ of ʻuithollingʼ van de staat ten gunste van de markt. Zij interpreteerden het overheidsoptreden tijdens de pandemie dan ook als een welkome ʻterugkeer van de staat,ʼ een terugkeer die het volgens hen mogelijk zou kunnen maken om het anti-étatistische project van het neoliberalisme terug te draaien. Het probleem met dit betoog, zelfs als men de dubieuze logica ervan aanvaardt, is dat het neoliberalisme niet heeft geleid tot het verdwijnen van de staat. Integendeel, de omvang van de staat als percentage van het bbp is gedurende het neoliberale tijdperk blijven toenemen.

Dit zou niet als een verrassing mogen komen. Het neoliberalisme steunt net zozeer op uitgebreide staatsinterventie als het ʻKeynesianismeʼ dat deed, behalve dat de staat nu bijna uitsluitend ingrijpt om de belangen van het grootkapitaal te dienen – teneinde toezicht te kunnen houden op de arbeidersklasse, grote banken en bedrijven te kunnen redden die anders failliet zouden gaan, enz. In veel opzichten is het kapitaal tegenwoordig zelfs afhankelijker van de staat dan ooit. Zoals Shimshon Bichler en Jonathan Nitzan opmerken: ʻ[Naarmate het kapitalisme zich ontwikkelt, raken regeringen en grote ondernemingen steeds verder met elkaar verstrengeld. … De kapitalistische wijze van machtsuitoefening en de dominante-kapitaalcoalities die deze beheersen vereisen geen kleine overheden. In feite hebben ze in veel opzichten juist grotere overheden nodig.ʼ Het neoliberalisme van vandaag lijkt meer op een vorm van staatsmonopolie-kapitalisme – of corporatocratie – dan op het soort kleine staat-vrijemarkt-kapitalisme dat het vaak beweert te zijn. Dit verklaart mede waarom het steeds machtigere, interventionistische en zelfs autoritaire staatsapparaten heeft voortgebracht.

Dit op zich maakt het gejuich van links over een niet-bestaande ʻterugkeer van de staatʼ al beschamend naïef. En het ergste is dat links deze fout al eerder heeft gemaakt. Ook in de nasleep van de financiële crisis van 2008 bejubelden velen ter linkerzijde de grote overheidstekorten als ʻde terugkeer van Keynesʼ – terwijl die maatregelen in feite heel weinig te maken hadden met Keynes, die het gebruik van overheidsuitgaven adviseerde om volledige werkgelegenheid te bereiken, en in plaats daarvan bedoeld waren om de boosdoeners van de crisis, de grote banken, te ondersteunen. Ze werden ook gevolgd door een ongekende aanval op de sociale stelsels en de rechten van werknemers in heel Europa.

Iets soortgelijks gebeurt vandaag, nu overheidscontracten voor Covid-tests, persoonlijke beschermingsmiddelen, vaccins, en nu ook technologieën voor een vaccinpaspoort worden gegund aan transnationale bedrijven (vaak via duistere deals die rieken naar vriendjespolitiek). Ondertussen worden het leven en de bestaansmiddelen van de burgers overhoop gehaald door ʻhet nieuwe normaal.ʼ Dat links zich hier helemaal niet bewust van lijkt te zijn, is bijzonder raadselachtig. Het idee dat regeringen de neiging hebben crisissen uit te buiten om de neoliberale agenda verder te bestendigen, is immers een hoofdbestanddeel van veel recente linkse literatuur. Pierre Dardot en Christian Laval hebben bijvoorbeeld betoogd dat het bevorderen en in stand houden van crises onder het neoliberalisme een ʻregeringsmethodeʼ is geworden. Bekender is Naomi Klein, die in haar boek The Shock Doctrine uit 2007 (in het Nederlands verschenen als De Shockdoctrine) het idee van ʻrampenkapitalismeʼ heeft onderzocht. Haar centrale stelling is dat het op momenten van publieke angst en desoriëntatie makkelijker is om samenlevingen een nieuwe inrichting te geven: dramatische veranderingen in de bestaande economische orde, die normaal gesproken politiek onmogelijk zouden zijn, worden in hoog tempo doorgevoerd voordat het publiek de tijd heeft gehad om goed en wel te begrijpen wat er gebeurt.

Vandaag de dag is er sprake van een soortgelijke dynamiek. Neem bijvoorbeeld de hightech surveillancemaatregelen, de digitale IDʼs, het harde politieoptreden bij demonstraties en de versnelde invoering van wetten door regeringen om de uitbraak van het coronavirus tegen te gaan. Als we mogen afgaan op de recente geschiedenis, zullen overheden zeker een manier vinden om veel van deze noodmaatregelen permanent te maken – net zoals ze hebben gedaan met veel antiterrorismewetgeving na 9/11. Zoals Edward Snowden opmerkte: ʻAls we noodmaatregelen aangenomen zien, vooral vandaag, hebben ze de neiging om te blijven hangen. De noodtoestand heeft de neiging te worden uitgebreid.ʼ Dit bevestigt ook de ideeën over de ʻuitzonderingstoestandʼ van de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben, die niettemin door mainstream links is verguisd vanwege zijn anti-lockdownstandpunt.

Uiteindelijk moet iedere vorm van overheidsingrijpen worden beoordeeld op waar dit werkelijk voor staat. Wij steunen overheidsingrijpen als het dient om de rechten van arbeiders en minderheden te bevorderen, om volledige werkgelegenheid te scheppen, om cruciale publieke diensten te garanderen, om de macht van het bedrijfsleven te beteugelen, om de disfunctionaliteit van de markten te corrigeren, en om de controle over cruciale industrieën over te nemen in het algemeen belang. Maar de afgelopen achttien maanden zijn we getuige geweest van precies het tegenovergestelde: een ongeëvenaarde versterking van transnationale bedrijfskolossen en hun oligarchen ten koste van werknemers en lokale bedrijven. Uit een vorige maand verschenen rapport op basis van gegevens van Forbes bleek dat alleen al de miljardairs in de VS hun rijkdom tijdens de pandemie met 2 biljoen dollar hebben zien toenemen.

Een andere linkse fantasie die door de realiteit aan het wankelen is gebracht, is het idee dat de pandemie een nieuwe collectieve geest zou inluiden, die in staat zou zijn decennia van neoliberaal individualisme te boven te komen. Integendeel: de pandemie heeft samenlevingen nóg meer verdeeld – tussen gevaccineerden en ongevaccineerden, en tussen degenen die de vruchten kunnen plukken van nieuwe vormen van werken en degenen die dat niet kunnen. Bovendien is een demos bestaande uit getraumatiseerde individuen – gescheiden van hun dierbaren, bang gemaakt voor elkaar als potentiële vectoren van ziekten, en doodsbang voor fysiek contact – niet bepaald een goede voedingsbodem voor collectieve solidariteit.

Maar misschien kan de reactie van links beter worden begrepen in individuele dan in collectieve termen. De klassieke psychoanalytische theorie heeft een duidelijk verband gelegd tussen genot en autoriteit: de ervaring van groot genot (verzadiging van het genotsprincipe) kan vaak gevolgd worden door een verlangen naar hernieuwde autoriteit en controle, gemanifesteerd door het ego of het ʻrealiteitsprincipe.ʼ Dit kan inderdaad een verstoorde vorm van genot opleveren. De laatste twee decennia van mondialisering hebben een enorme expansie te zien gegeven van het ʻervaringsgenot,ʼ zoals dat wordt gedeeld door de in toenemende mate transnationale mondiale progressieve klasse – waarvan velen zich, enigszins merkwaardig in historische termen, als links identificeerden (en inderdaad deze positie in toenemende mate overnamen van de traditionele arbeidersklasse-kiezers van links). Deze enorme toename van het genot en de ervaring daarvan door de progressieve klasse ging gepaard met een groeiend secularisme en het ontbreken van iedere erkende morele dwang of autoriteit. Vanuit het perspectief van de psychoanalyse is de steun van deze klasse voor de ʻCovid-maatregelenʼ in deze termen vrij makkelijk te verklaren, d.w.z. als de gewenste verschijning van een coterie van beperkende en autoritaire maatregelen die kunnen worden opgelegd om het genot te beknotten, binnen de strikte grenzen van een morele code waar er eerder een ontbrak.

Een andere factor die de omarming door links van de ʻCovid-maatregelenʼ verklaart, is haar blinde geloof in de ʻwetenschap.ʼ Dit heeft zijn wortels in het traditionele geloof van links in het rationalisme. Geloven in de onbetwistbare deugden van de wetenschappelijke methode is echter één ding – volledig onwetend zijn van de manier waarop de machthebbers de ʻwetenschapʼ exploiteren om hun agenda te bevorderen is iets heel anders. Een beroep kunnen doen op ʻharde wetenschappelijke gegevensʼ om je beleidskeuzen te rechtvaardigen is een ongelooflijk krachtig instrument in de handen van overheden – het is in feite de essentie van technocratie. Dit betekent echter dat de ʻwetenschapʼ zorgvuldig moet worden geselecteerd die je agenda ondersteunt – en dat alternatieve standpunten agressief moeten worden gemarginaliseerd, ongeacht hun wetenschappelijke waarde.

Dit gebeurt al jaren op het gebied van de economie. Is het echt zo moeilijk te geloven dat een dergelijke operatie vandaag de dag ook plaatsvindt als het gaat om de medische wetenschap? Niet volgens John P. Ioannidis, hoogleraar in de geneeskunde en epidemiologie aan de Stanford Universiteit. Ioannidis haalde begin 2021 de voorpaginaʼs toen hij, samen met enkele collegaʼs, een artikel publiceerde waarin hij beweerde dat er in epidemiologisch opzicht geen praktisch verschil bestond tussen landen die wel en landen die geen lockdown kenden. De reacties op dat artikel – en tegen Ioannidis in het bijzonder – waren hevig, vooral onder zijn collega-wetenschappers.

Dit verklaart zijn recente vernietigende kritiek op zijn eigen beroepsgroep. In een artikel getiteld ʻHow the Pandemic Is Changing the Norms of Scienceʼ merkt Ioannidis op dat de meeste mensen – vooral ter linkerzijde – schijnen te denken dat wetenschap werkt op basis van ʻde Mertoniaanse normen van communalisme, universalisme, belangeloosheid, en georganiseerd scepticisme.ʼ Maar helaas is dat niet hoe de wetenschappelijke gemeenschap in werkelijkheid te werk gaat, zo legt Ioannidis uit. Met de pandemie explodeerden de belangenconflicten tussen bedrijven – en toch werd erover praten anathema. Hij vervolgt: ʻConsultants die miljoenen dollars verdienden aan het adviseren van bedrijven en overheden kregen prestigieuze posities, macht en publieke lof, terwijl wetenschappers die pro bono werkten maar het waagden om dominante verhalen in twijfel te trekken, werden besmeurd als conflictzoekend. Georganiseerde scepsis werd gezien als een bedreiging voor de volksgezondheid. Er was een botsing tussen twee denkrichtingen, autoritaire volksgezondheid versus wetenschap – en de wetenschap verloor.ʼ

Uiteindelijk is de flagrante veronachtzaming en bespotting door links van de legitieme zorgen van mensen (over lockdowns, vaccins of Covid-paspoorten) beschamend. Niet alleen zijn deze zorgen geworteld in daadwerkelijke ontberingen, maar ze komen ook voort uit een begrijpelijk wantrouwen jegens overheden en instellingen die ontegenzeggelijk in de greep zijn van bedrijfsbelangen. Iedereen die voorstander is van een werkelijk progressief-interventionistische staat, zoals wij, moet zich deze zorgen serieus nemen – en ze niet verwerpen.

Maar waar het antwoord van links het meest tekortschiet, is op het wereldtoneel, waar het gaat om de relatie tussen de Covid-beperkingen en de toenemende armoede in het Mondiale Zuiden. Heeft links werkelijk niets te zeggen over de enorme toename van het aantal kinderhuwelijken, de ineenstorting van het onderwijs en de vernietiging van de formele werkgelegenheid in Nigeria, waar volgens het Staatsbureau voor de Statistiek 20 procent van de mensen hun baan is kwijtgeraakt tijdend de lockdowns? Hoe zit het met de realiteit dat Peru – dat een van de strengste lockdowns ter wereld kende – het land was met de hoogste Covid-sterftecijfers en het hoogste oversterftecijfer voor 2020? Over dit alles heeft links vrijwel niets gezegd. Dit moet worden gezien in relatie tot het overwicht van de nationalistische politiek op het wereldtoneel: het electorale falen van linkse internationalisten zoals Jeremy Corbyn betekende dat bredere mondiale kwesties weinig tractie hadden bij het overwegen van een breder links antwoord in het Westen op Covid-19.

Het is vermeldenswaard dat er ter linkerzijde uitzonderingen zijn geweest – radicaal-linkse en socialistische bewegingen die zich hebben uitgesproken tegen het dominante beheer van de pandemie. Hiertoe behoren Black Lives Matter in New York, de Left Lockdown Sceptics in the UK, Chileens stedelijk links, Wu Ming in Italië en niet in de laatste plaats de sociaal-democratisch-groene alliantie die momenteel in Zweden regeert. Maar het volledige spectrum van de linkse opinie werd genegeerd, deels door het kleine aantal linkse mediakanalen, maar ook door de marginalisering van afwijkende meningen, in de eerste plaats door mainstream links.

Dit is echter vooral een historisch falen van links geweest, dat rampzalige gevolgen zal hebben. Iedere vorm van een afwijkende mening zal waarschijnlijk opnieuw door (extreem-)rechts worden gedomineerd, waardoor iedere kans van links om de kiezers terug te winnen die het nodig heeft om de rechtse hegemonie omver te werpen, teniet wordt gedaan. Ondertussen houdt links vast aan een technocratie van deskundigen die ernstig wordt ondermijnd door wat een catastrofale aanpak van de pandemie in termen van sociaal progressivisme blijkt te zijn. Naarmate iedere vorm van levensvatbaar verkiesbaar links tot het verleden gaat behoren, zullen de discussies en de meningsverschillen, die de kern vormen van ieder echt democratisch proces, waarschijnlijk eveneens vervagen.

Vertaling: Menno Grootveld

Categorieën
Filosofie Gezondheid Politiek

Wij leven in de tijd van de eerste mondiale burgeroorlog

Oorspronkelijke tekst (Frans): eveilinfo.org, 17 november 2021

fotografie: Julien Falsimagne

door Mehdi Belhaj Kacem

Mehdi Belhaj Kacem is een Frans-Tunesische filosoof, schrijver en acteur

Geachte burgemeester van Turenne, Yves Gary,

Een vriend van mij stuurde mij gisteravond uw brief (zie hieronder), getiteld ʻEen woord van de burgemeester.ʼ Ik moest lachen toen ik hem las. Ik ben blijkbaar niet de enige, want de volgende ochtend merkte ik dat uw brief rondging op de netwerken. Het is dus mijn plicht u mee te delen dat u nu reeds het lachertje bent van honderdduizenden Fransen.

Allereerst wil ik me aan u voorstellen. Ik woon al bijna vijfentwintig jaar in Turenne, in een huis dat erfgoed van de familie is. Ik ben schrijver en filosoof van beroep, en ik heb ruim dertig boeken gepubliceerd, waarvan vele bij grote uitgeverijen (Gallimard, Grasset, Fayard, Stock…). Mijn derde roman, Vies et morts d’Irène Lepic, geschreven op eenentwintigjarige leeftijd, wordt vandaag door duizenden mensen beschouwd als een van de beste romans van de jaren negentig. Michel Houellebecq zei, ten overstaan van een publiek van VIPs uit de hedendaagse kunst, dat ik de enige schrijver van zijn generatie ben die zo goed is als hij. Ik was de eerste filosoof die op 39-jarige leeftijd recht had op een colloquium aan de Ecole Normale Supérieure de la rue dʼUlm, die de afgelopen twee eeuwen 90 procent van de grote filosofen in Frankrijk heeft voortgebracht, ook al ben ik een volslagen autodidact. Alain Badiou heeft mij vijftien jaar geleden publiekelijk voorgesteld als een van de twee meest begaafde filosofen van mijn generatie, en de internationaal vermaarde antropoloog David Graeber, die vorig jaar vroegtijdig in Venetië is overleden, zei altijd dat ik de grootste levende filosoof was, en veel mensen denken er net zo over. Een groot Amerikaans dichter, Steve Light, schreef dat er nooit eerder in de geschiedenis van de filosofie zoʼn groot verband heeft bestaan tussen systematische conceptuele inzichten en zelfdidactiek. Ik zou zo nog paginaʼs door kunnen gaan. Zoals de grote klokkenluider-arts dr. Roger Hodkinson het formuleert, en u zou van hem kunnen leren: ʻIk ben trots op mijn verdomde C.V.ʼ

Dus mijn excuses dat ik mezelf zo op de borst klop; dat is niet erg elegant. Maar als ik met mensen zoals u spreek, voel ik mij verplicht dat te doen, zodat mijn gesprekspartner begrijpt dat hij niet bepaald te maken heeft met wat mensen een ʻJan Doedelʼ noemen. U spreekt in uw brief over uw ʻbekwaamheid,ʼ zonder ons daar ook maar iets meer over te vertellen (om het eufemistisch uit te drukken); ik ben dus verplicht, alvorens met mensen zoals u in discussie te gaan, mijn ʻadellijke titelsʼ in dit opzicht naar voren te brengen, namelijk mijn vermogens tot analyse en reflectie die alle bekwame mensen te zijner tijd zullen onderkennen.

Bij het lezen van uw brief vraagt men zich in de eerste plaats af wat uw ʻbekwaamheidʼ is. Als die gebaseerd is op het openslaan van de grote dagbladen, het luisteren naar France-hier of France-daar, of het kijken naar BFMTV of France 2, dan zit u behoorlijk in de problemen. In 2021 kun je op die manier geen informatie krijgen, maar moet je naar de bron gaan; denken dat je iets leert door de massamedia te consumeren is als een Neanderthaler die meent dat hij goed geïnformeerd is als de Cro-magnons ten tonele verschijnen, of als vechten met een knuppel wanneer er net vuurwapens zijn uitgevonden.

Dit is de meest plausibele verklaring: sinds ruim anderhalf jaar is de meerderheid van onze medeburgers afgesneden van al hun cognitieve vermogens door de onophoudelijke propaganda waarmee de massamedia hen overspoelen, die gesubsidieerd worden door de staat en eigendom zijn van de acht rijkste families in Frankrijk. De functie van deze media is allang niet meer om de mensen te informeren, maar eenvoudigweg om de spreekbuis van de regering te zijn. Alle overwegingen die u aan uw publiek meegeeft, zijn dus gebaseerd op de geloofwaardigheid die u verleent aan wat deze media zeggen. Kortom, u gaat ervan uit dat ze al anderhalf jaar de waarheid vertellen. Maar het tegendeel is waar. Deze regering heeft over werkelijk alles gelogen. Deze regering is niets meer dan een werktuig in dienst van supranationale instellingen zoals de WHO, of van multinationals zoals Pfizer. Wist u dat de president van onze republiek, toen hij nog voor de Rothschild-bank werkte, over een contract ter waarde van tien miljard dollar heeft onderhandeld tussen Nestlé en… Pfizer (zei u ʻoffshore-rekeningʼ)? Wist u dat zijn vrouw veel aandelen had in hetzelfde bedrijf? Wist u dat het Pfizer was dat de Zwitserse rekening van Cahuzac voedde, en waarschijnlijk van veel leden van de Socialistische Partij, de partij die ons wil dwingen tot verplichte vaccinatie? Wist u dat Pfizer het meest corrupte en veroordeelde farmaceutische bedrijf aller tijden is (met meer dan veertig negatieve vonnissen, en in totaal ruim vijf miljard dollar aan uitgekeerde schadevergoedingen)?

U begint uw brief met te zeggen dat wij dit voorjaar hoopten dat Covid 19 ons, als u mij de uitdrukking vergeeft, een beetje van de wijs zou brengen. U heeft gezegd dat er een vierde golf is geweest. Maar helaas moet ik u teleurstellen: er was geen vierde golf, want er was ook geen derde golf, evenmin als een tweede en een eerste; en in feite is er helemaal nooit een ʻpandemieʼ geweest, behalve in een paar zieke geesten, met name van degenen die leiding geven aan de WHO, waarschijnlijk de meest criminele politieke organisatie aller tijden.

Er is geen ʻpandemieʼ geweest, en de officiële cijfers bevestigen dat. Tik ʻcovid deathsʼ in op Google, en u zult op een cijfer stuiten van ongeveer vijf miljoen mensen, d.w.z. ongeveer 0,04 procent van de wereldbevolking, wat een schijntje is. Het is des te bespottelijker als men de gemiddelde leeftijd van de slachtoffers kent: 84 jaar. Dit zijn mensen die hun levensverwachting al grotendeels hadden overtroffen. Ik zeg ʻgrotendeels,ʼ omdat in onze westerse landen (Frankrijk, Italië, enz.) de levensverwachting 82 jaar is, en daarom lag het percentage bij ons hoger (0,14/0,15 procent) dan in veel armere landen, waar de levensverwachting uiteraard veel lager is.

Dit is alleen maar om u te laten inzien dat velen, te beginnen met de gecentraliseerde massamedia, en u in de voetsporen daarvan, de afgelopen anderhalf jaar hebben ʻgeredeneerdʼ op basis van een pure en eenvoudige semantische hersenschim: ʻEr is een verwoestend virus dat de hele planeet treft en 0,04 procent van de wereldbevolking doodt, voornamelijk mensen die hun levensverwachting reeds ver hebben overschreden.ʼ Dit is letterlijk een zin zonder betekenis, en toch is het de basis voor alle ʻretoriekʼ van de soort waar u zich in uw brief van bedient, en waarmee wij nu al meer dan anderhalf jaar worden lastiggevallen. Iedere eerstejaars filosofiestudent weet dat als de vooronderstelling vals is, de rest van het betoog ook vals is.

De zaak is eigenlijk nog veel erger, en komt in feite neer op de grootste en ernstigste massale politieke manipulatie die ooit in onze geschiedenis heeft plaatsgevonden. Ook hier bevestigen de officiële documenten dit. Ik verwijs u naar deze link: https://bit.ly/3GETZ5t

Die betreft het gedetailleerde verslag van Santé Publique France over de Covid-crisis tussen maart 2020 en maart 2021. Ik raad u aan alle 68 bladzijden te lezen, maar als u niet genoeg tijd hebt, kunt u gewoon naar bladzijde 43 gaan. Daar zult u het volgende onthutsende cijfer ontwaren: van de ongeveer honderdduizend vermeende sterfgevallen als gevolg van Covid-19 zijn slechts 14471 mensen daadwerkelijk aan Covid alléén gestorven. De anderen stierven in werkelijkheid aan iets anders: kanker, leukemie, diabetes, hartfalen, enz. Dus: de 0,04 procent sterfgevallen door het verschrikkelijke virus bevinden zich in werkelijkheid dichter bij 0,004 procent: zo goed als niets. Want de officiële cijfers uit andere landen zeggen precies hetzelfde: het CDC in de Verenigde Staten heeft bijvoorbeeld eveneens vastgesteld dat van alle officieel opgegeven sterfgevallen als gevolg van Covid-19, slechts 6 procent ʻzonder comorbiditeitenʼ was, d.w.z. dat 94 procent van deze mensen aan iets heel anders stierf.

In termen van ʻbekwaamheidʼ en argumentatieve nauwkeurigheid is het dus zeer verkeerd van u om de huidige situatie te vergelijken met die van difterie, tuberculose, mazelen of polio: deze ziekten waren in feite enorm dodelijk; Covid-19 doodt in werkelijkheid bijna niemand, maar slaat toe bij mensen die hun levensverwachting toch al hadden overschreden.

Vervolgens zegt u, op deze valse gronden, dat alleen massale vaccinatie zal leiden tot ʻgroepsimmuniteitʼ (een begrip dat wetenschappelijk irrelevant is, zoals iedereen met enige echte deskundigheid weet). Helaas voor u hebben alle landen die massaal gevaccineerd hebben, zoals Israël of Gibraltar, hun sterftecijfers verticaal zien stijgen, evenals hun besmettingscijfers (de enige oplossing? Een derde dosis, nadat de eerste twee zo goed werkten! En een vierde, en een vijfde, en een zesde…). U vergist zich dus als u zegt dat alleen massavaccinatie ons uit de pandemie zal helpen: in de eerste plaats is er nooit een pandemie geweest, behalve een pandemie van leugens, terreur, domheid en manipulatie; in de tweede plaats zijn de ʻvaccins,ʼ die deze naam niet eens verdienen, niet alleen ondoeltreffend, maar ook gevaarlijk. Ik zal dit hieronder aantonen, met officiële cijfers, tegen uw met bravoure gebrachte ontkenningen ten aanzien van dit onderwerp in.

U vraagt, hetgeen bewijst dat uw ogen Covid niet goed hebben gezien: ʻHoe kunnen we serieus blijven praten over een experimenteel vaccin, terwijl het bij bijna de helft van de wereldbevolking is toegediend, met weinig of geen bijwerkingen?ʼ Wel, hoe inderdaad? Dat is heel eenvoudig: door te lezen wat de mensen van Astrazeneca, Pfizer, Moderna en Johnson zelf op hun respectieve websites schrijven: dat de vaccins zich in fase 3 bevinden (doorgaans die van laboratoriumratten), en dat deze experimenten zullen eindigen in 2022 of 2023. De mensen van Moderna gaan zelfs zover om te schrijven: ʻOns vaccin is een somatisch besturingssysteem, dat tot doel heeft uw biologische functies te hacken,ʼ sic. Het feit dat de helft van de wereldbevolking is gevaccineerd, meestal onder chantage en ternauwernood vermeden dwang, belemmert u zich rekenschap te geven van het verschrikkelijke bewijs: we zijn inderdaad getuige van het meest gigantische medische experiment dat ooit op de mensheid is uitgevoerd. Vroeg of laat zal het echte doel van deze experimenten duidelijk worden voor uw verlichte ogen. Zoals de Franse komiek Coluche zei: ʻHet is niet omdat velen ongelijk hebben dat zíj gelijk hebben.ʼ

Maar de zin in uw brief die me het meest aan het lachen maakte, was die waarin staat: ʻMet weinig of geen bijwerkingen.ʼ O ja? Ook hier moet je gewoon afgaan op de officiële cijfers en niets anders. Eudravigilance, de Europese website voor waakzaamheid ten aanzien van de farmaceutische industrie, kwam begin oktober met de volgende cijfers: 27 222 sterfgevallen, bijna 2.300.000 bijwerkingen, waarvan de helft ernstig was (en laten we duidelijk zijn, ʻernstigʼ betekent in de sfeer van de waakzaamheid ten aanzien van de farmaceutische industrie: ʻlevenslang invalideʼ). Het bijwoord in uw zin krijgt zijn volledige betekenis in het licht van deze naar behoren verkregen cijfers… zei u ʻbekwaamheidʼ?

Maar dat is nog niet alles. Want alle specialisten op het gebied van de waakzaamheid ten aanzien van de farmaceutische industrie zullen u vertellen dat slechts 1 tot 10 procent van de bijwerkingen werkelijk wordt gemeld, zodat je de officieel verkregen cijfers met minstens tien moet vermenigvuldigen om dichter bij de waarheid te komen. Wij hebben dan ook redenen om aan te nemen dat in de landen van de EU (uiteraard met uitzondering van Engeland, waar de officiële cijfers ook angstaanjagend zijn) tenminste 270.000 doden te betreuren zijn en 21 miljoen mensen voor het leven gehandicapt zijn geraakt. Dat wil zeggen dat er alleen al in Europa veel meer slachtoffers van de vaccins zijn gevallen dan van dat miserabele Covid-19 in de hele wereld. Ik verwijs u graag naar deze link, een korte video die ik samen met een vriend heb gemaakt over die andere criminele organisatie, de Orde van Geneesheren, die artsen vervolgt die hun patiënten durven te behandelen en de waarheid durven te vertellen over wat ons de afgelopen anderhalf jaar is overkomen: https://odysee.com/@belhajkacem.mehdi:8/t_file6034928538396658340:1

Maar, tussen twee haakjes, wat zijn die bijwerkingen dan precies? Zoals de zeer moedige Dr Ochs zegt, is het risico van het vaccin veertig keer hoger voor mensen onder de vijftig dan Covid-19 zelf. Hoe zit het met onze tieners, die sinds het begin van het schooljaar massaal worden gevaccineerd tegen een ziekte waarvoor zij geen enkel risico lopen? Hoe zit het met onze kinderen, die op het punt staan tegen deze zelfde ziekte te worden gevaccineerd (dezelfde Dr. Ochs trekt de voor de hand liggende conclusie: ʻinfanticideʼ)? Bent u zeker van uw bijwoord? Is er niet ergens een kleine vlo die in uw oor begint te kriebelen?

Want deze bijwerkingen zijn als volgt: beroertes; myocarditis (vooral bij jongeren en tieners, hetgeen hoogst merkwaardig is); pericarditis; trombose; ernstige neurologische aandoeningen; ernstige maagdarmstoornissen; Bellʼs palsy; Guillain-Barré syndroom; hevige convulsies; miskramen (een op de acht…); epilepsie; necrose; blindheid; doofheid; en de lijst gaat maar door en door… Ik kan u kilometerslange lijsten sturen van topsporters die zijn overleden aan hartcomplicaties, of wier carrière voortijdig ten einde is gekomen door de vaccinaties. Ik weet niet hoe het mogelijk is dat u niet heeft gehoord over het ʻvreemdeʼ verschijnsel dat in alle regionale kranten wordt vermeld: het ongewone aantal tieners dat een hartaanval krijgt tijdens het sporten op de middelbare school.

Maar zelfs als ik me verwijder van de buitengewone officiële gegevens, en gewoon om me heen kijk, waar het enthousiasme voor het ʻvaccinʼ niet aan de orde van de dag is, heb ik het volgende geconstateerd: een 42-jarige man, vader van drie kinderen, die na de vaccinatie aan een hartstilstand is overleden; een 25-jarige militair, een atleet die niet rookte of dronk, die na de vaccinatie een beroerte kreeg en wiens carrière voorbij is; een vrouw van in de zestig, die sinds de vaccinatie een zeer zware en aanhoudende astma ontwikkelde; een vriend die na de vaccinatie aan een zeer pijnlijke virale diarree leed. Maar het meest systematische en wijdverspreide neveneffect, dat aanleiding heeft gegeven tot talloze getuigenissen op de sociale netwerken, is de ernstige verstoring van de menstruatiecyclus bij jonge vrouwen en tieners. Ik sprak met een 25-jarige vrouw (niet gevaccineerd), die bevestigde dat al haar vriendinnen die wél waren gevaccineerd ernstige menstruatieproblemen hadden. En ik sprak ook met een tienermeisje (niet gevaccineerd), dat me vertelde dat al haar gevaccineerde vriendinnen grote problemen hadden met hun ʻragnagnas,ʼ zoals zij het in haar bloemrijke taal noemt. In landen waar men begonnen is kinderen te vaccineren, zoals de Verenigde Staten, zijn er meldingen van vaginale bloedingen bij jonge meisjes, of zelfs bij vrouwelijke zuigelingen (en omgekeerd zijn er veel meldingen van vrouwen die al jaren in de menopauze waren … en weer zijn gaan menstrueren). Je hoeft Madame Irma niet te zijn om te weten wat de gevolgen, in termen van vruchtbaarheid, zullen zijn voor een hele generatie. Ik weet zeker dat u zonen en/of dochters hebt, misschien zelfs kleinkinderen. Ik hoop dat uw vaccinatie-enthousiasme op tijd zal stoppen om uw nageslacht te redden. En aangezien u zoʼn blind vertrouwen hebt in de ʻvaccins,ʼ en dus zeer waarschijnlijk gevaccineerd bent, waarom doet u dan de volgende tests niet eens? Een d-dimeertest (die meet hoeveel microbloedpropjes u in uw bloed heeft); een serologische test (om te kijken hoe het met uw immuunsysteem gesteld is); en een elektromagnetisme-test (ja, ja, dit is geen ʻcomplot-theseʼ: vele wetenschappelijke studies hebben aangetoond dat gevaccineerden ʻmagnetischʼ zijn geworden). Ik herhaal: als u zo overtuigd bent van deze ʻvaccins,ʼ waarom doet u deze drie tests dan niet? Maar ik wil graag eerlijk tegen u te zijn: het is bijna onmogelijk dat u niet voor een zeer onaangename verrassing zal komen te staan als u ze alle drie doet…

Dus, voor diegenen onder u die er niet voor terugdeinzen om te leuren met de enormiteiten van de media en van een misdadige, liegende, corrupte regering, wil ik u waarschuwen dat ik het hart op de tong heb. Dr. Michael Yeadon, niemand minder dan de voormalige adjunct-directeur van Pfizer, en een topwetenschapper (in de biologie), heeft het sinds anderhalf jaar al over de ʻDerde Wereldoorlogʼ; ik heb acht maanden geleden in een interview met de Times of Israel de uitdrukking ʻEerste Mondiale Burgeroorlogʼ bedacht, die sindsdien door honderdduizenden mensen is opgepikt; en sinds een paar maanden gebruik ik de uitdrukking ʻonconventionele genocide,ʼ net zoals wij het over ʻonconventionele oorlogsvoeringʼ hebben. Dat wil zeggen: er is geen behoefte meer aan machinegeweren, gaskamers of machetes; het enige wat nodig is, is het opleggen van lockdowns, mondkapjes en ʻvaccins.ʼ Lockdowns hebben het leven van miljarden mensen over de hele wereld al verwoest (waaronder dat van iemand die mij zeer na staat en die zelfmoord pleegde vanwege de eerste lockdown), ook al hebben ze geen aanwijsbare voordelen opgeleverd voor de gezondheid; mondkapjes, die ondoeltreffend en giftig zijn wanneer zij te lang worden gedragen, hebben reeds een hele generatie kinderen en adolescenten getraumatiseerd; tenslotte hebben de vaccins wereldwijd reeds onnoemelijk veel méér slachtoffers geëist dan het ellendige, en in werkelijkheid bijna onschadelijke, virus dat zij geacht worden te bestrijden.

Genocide, ja, en misschien ook wel de grootste aller tijden, in zoverre dat – als zou blijken dat het ʻvaccinʼ de functie heeft het menselijk genoom te veranderen – het niet alleen de grootste zou zijn in kwantiteit, maar ook in kwaliteit: het zou de meest letterlijke genocide zijn die ooit heeft plaatsgevonden. Overdrijf ik? Waarom zeggen vele overlevenden van de Holocaust (Velma Sharav, Rabbi Hillel Handler, Hagar Schafrir, Sorin Shapira, Mascha Orel, Morry Krispijn, Shimon Yanowitz, Hila Moscovich, Tamir Turgal, Amira Segal, Jacqueline Ingehoes, Andrea Dresher, Edgar Siemund, enz.) dan hetzelfde als ik, net als miljoenen Fransen en honderden miljoenen andere mensen over de hele wereld?

Uw brief eindigt, ongetwijfeld om uw mooie ziel te strelen, met de gebruikelijke complimenten aan de gezondheidswerkers. Waarom heeft u geen enkel woord over voor de 350.000 van hen die sinds 15 september hun baan zijn kwijtgeraakt, zonder uitkering of compensatie, die kortom letterlijk op straat zijn gezet, onder het voorwendsel dat ze geweigerd hebben zich te laten vaccineren? Hoe kun u, zonder u te schamen, uzelf feliciteren met wat de Franse publieke gezondheidszorg doet, terwijl die, heel bewust, stukje bij beetje wordt ontmanteld en vernietigd (wat in werkelijkheid al tientallen jaren geleden is begonnen)?

Laat mij dus duidelijk maken wat u bent: ʻschadelijk en onverantwoordelijkʼ zijn zeker niet de klokkenluiders zoals ik, die met de grote Duitse advocaat Reiner Fuellmich ʻde grootste misdaad tegen de mensheid ooit begaanʼ aan de kaak stellen, maar onnadenkende en ongeïnformeerde mensen zoals u. Nederigheid tonen, toegeven dat u ongelijk had (omdat u ongelijk had), u verontschuldigen, uw ogen openen: dit zijn slechts enkele van de dingen die u zou kunnen doen om te voorkomen dat u de geschiedenis ingaat als een nazaat van de Franse politici die tijdens de Duitse bezetting van 1939-ʼ45 de Vichy-regering vormden: wat nu gebeurt is in alle opzichten homothetisch met wat toen gebeurde, behalve dat het nu op veel grotere schaal gebeurt (dat zeggen alle overlevenden van de Shoah die ik hierboven noemde). Van ons tweeën ben ik degene die de volle verantwoordelijkheid neemt, en mijn reputatie en misschien wel mijn leven op het spel zet om zoveel mogelijk mensen wakker te schudden voor de realiteit van wat er op wereldschaal gebeurt, waarvan deze brief slechts een klein stukje van de ijsberg belicht. U moet weten dat ik zó ontzet ben door de situatie die wij de laatste twee jaar in de wereld hebben meegemaakt, dat ik letterlijk twaalf uur per dag besteed aan het mijzelf informeren en het documenteren van de toestand. Dus als u wakker wilt worden uit uw ʻdogmatische slaap,ʼ zoals Kant placht te zeggen, sta ik geheel tot uw beschikking: ik woon slechts honderd meter van het stadhuis.

P.S.: Ik ben momenteel blut, maar over tien dagen zal ik honderden exemplaren van deze brief laten drukken en in het dorp verspreiden. Sommige van mijn videoʼs hebben elk meer dan vijfhonderdduizend views gehad op de sociale netwerken, dus word wakker voordat ik u te veel aandacht geef, want uw brief heeft onbewust een ster van u gemaakt op die netwerken, waarschijnlijk in uw volledige onwetendheid. Ik schrik er niet voor terug u helemaal wakker te schudden en van Turenne het dorp van Asterix te maken, dat zich verzet tegen het Romeinse Keizerrijk… u zult zien dat die vergelijking allesbehalve overdreven is…

——————————————————————————————–

Hier is de brief van de burgemeester:

Na de hoop in het voorjaar op een geleidelijke maar snelle terugkeer naar een leven zonder Covid-19 lijkt deze ziekte het nog niet te hebben opgegeven.

Helaas is de vierde golf gearriveerd en trekt deze in een zeer hoog tempo door het land, waardoor een schaduw wordt geworpen over de zomerperiode waarin velen van ons dachten ruim een jaar van moeilijkheden te kunnen vergeten en gewoon weer normaal te kunnen leven of wonen.

We zullen nog wat langer moeten wachten. En misschien nog wel veel langer, zolang de anti-vaxxers en degenen die ʻtegen allesʼ zijn hun schadelijke en onverantwoordelijke boodschappen kunnen blijven verspreiden.

Het vaccin en het vermogen om een collectieve immuniteit tot stand te brengen via een vaccinatiegraad in de orde van grootte van 80 à 90 procent van de volwassen bevolking is de enige manier om een einde te maken aan deze pandemie. Al het andere is onzin.

Hoe hadden kinderziekten als pokken, difterie, tuberculose, mazelen of – dichter bij huis – polio, dat nog niet zo lang geleden onder onze bevolking huishield – kunnen worden uitgeroeid als er niet was gevaccineerd?

Hoe kunnen we serieus blijven praten over een experimenteel vaccin, terwijl het al bij de helft van de wereldbevolking is toegediend, met weinig of geen bijwerkingen?

De vergelijking is gewaagd, dat geef ik graag toe, maar hoe kunnen we niet denken aan het recordpercentage stemonthoudingen bij de recente departementale en regionale verkiezingen, ook al is deze tendens al geruime tijd dalende?

Gebrek aan kennis over de bevoegdheden van deze instellingen, onwetendheid over de kwesties die bij deze verkiezingen op het spel staan of verlies van vertrouwen in de verkozenen, enz.

Dit alles is een armzalig alibi, want hoe valt uit te leggen dat burgers die op zondag nog van niets zeggen te weten, heel goed weten tot wie zij zich op maandagmorgen moeten wenden om hun rechten te doen gelden?

Nee, het antwoord ligt elders: het is eerder de materialisatie van een langzame maar diepgaande transformatie van onze maatschappij in de richting van een allesverzengend individualisme, ten koste van een burgerzin die inmiddels achterhaald is.

Wie bekommert zich nog om de ander in een tijd van anonimiteit, die het mogelijk maakt ongestraft allerlei onzinnigheden uit te storten op de sociale netwerken, in een tijd van de heerschappij van de selfie die het triomferende zelf heeft verheerlijkt?

Dat instellingen moeten evolueren om beter rekening te kunnen houden met technologische ontwikkelingen en zich moeten aanpassen aan de veranderingen in het menselijk gedrag is duidelijk. Maar zij kunnen niet doeltreffend zijn zonder een nieuwe betrokkenheid van de burger.

Toch is het ergste is nooit zeker, is het niet? Eind september is ruim 80 procent van de Franse bevolking gevaccineerd, al het personeel in de gezondheidszorg is nog steeds aan het werk en blijft bewonderenswaardig werk leveren, en in het dagelijks leven geeft het altruïstische gedrag van veel van onze medeburgers reden tot optimisme.

Yves Gary, burgemeester van Turenne

Vertaling: Menno Grootveld

Categorieën
Politiek

De Wikikliek

Wikileaks, Julian Assange, Unity4J, Rusland en QAnon

fotografie: MO Magazine

door Peter Edel

Peter Edel (Amsterdam, 1959) is fotograaf en publicist. Tussen 2010 en 2018 volgde hij de politiek in Turkije voor de websites Joop, De Wereld Morgen, MO, Turkijeblog en Turksnieuws. Sinds 2018 schrijft hij vooral over extreemrechtse netwerken en de raakvlakken daarvan met cybertechnologie.

De in 2010 door de klokkenluidersorganisatie Wikileaks onthulde beelden van burgers in Irak die beschoten werden vanuit een Amerikaanse helikopter staan nog vers op het netvlies. Door Wikileaks openbaar gemaakte video’s, communicatiegegevens en documenten toonden de kwaadaardigheid waartoe de VS in staat zijn, daar kan geen twijfel over bestaan. De oprichter van Wikileaks, de zich momenteel in Britse gevangenschap bevindende Julian Assange, werd er in veler ogen een held door. Een held die echter zomaar van zijn voetstuk valt…

Dit artikel legt verbanden tussen Wikileaks en medestanders daarvan, met zowel de machtselite in Rusland als de in de VS ontstane complotcultus QAnon.

De verantwoordelijkheden van de klokkenluider

De integere klokkenluider heeft grote verantwoordelijkheden. Zo dient hij of zij te voorkomen dat burgers, die niets met de misdaden van staten te maken hebben, schade ondervinden als gevolg van onthullingen. Zoals The Guardian beschreef ging Wikileaks op dat punt de fout in. Gegevens over duizenden personen kwamen in de openbaarheid terecht; gegevens over zieke kinderen, verkrachtingsslachtoffers, mensen met psychische problemen en homoseksuelen in Saoedi Arabië, alsmede over Afghanen die informatie leverden aan de internationale militaire coalitie in Afghanistan. Reporters Without Borders protesteerde ertegen, maar Julian Assange bleef daar koud onder. Volgens hem hoort collateral damage er in het licht van het hogere doel nu eenmaal bij.

Verder dient de klokkenluider zich neutraal op te stellen, om te voorkomen dat onthullingen als informatiewapen gebruikt kunnen worden door landen die de toets der kritiek zelf niet kunnen doorstaan. Een klokkenluider kan aan deze val te ontsnappen door ook van die landen de vuile was buiten te hangen. Dat deed Wikileaks echter slechts zeer beperkt, want het aantal leaks over met name Rusland is bij wijze van spreken op de vingers van één hand te tellen. Over contacten tussen Moskou en extreemrechtse stromingen in Europa en de VS onthulde Wikileaks helemaal niets en over de praktijken van Rusland in Oekraïne al evenmin, hoewel de klokkenluidersorganisatie wel degelijk de kans geboden kreeg om over het laatste informatie te onthullen.

Want in de zomer van 2016 kreeg Wikileaks 68 gigabytes aan data aangeboden, afkomstig van het Ministerie van Binnenlandse Zaken van Rusland, over activiteiten van Russische veiligheidsdiensten in Oekraïne. Wikileaks wees het aanbod echter resoluut af, waarbij de ferme kanttekening past dat Assange en de zijnen op dat moment erg druk waren met het steunen van Donald Trump, de Russische favoriet bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen van dat jaar.

In het eerste deel van dit artikel zal ik een aantal aspecten van Wikileaks’ inzet om Trumps belangen te dienen nader belichten.

Invloed op de campagnes van Clinton en Trump, voorafgaand aan de presidentsverkiezingen van 2016

De onthullingen die Wikileaks rond 2010 over het Amerikaanse optreden in oorlogsgebieden deed waren er niet op gericht om een van de partijen in de Amerikaanse politiek te bevoordelen of te benadelen. In 2016 liet de organisatie van Assange die integriteit varen, want dat jaar nam Wikileaks een substantieel aandeel in het manipuleren van de Amerikaanse kiezers, met als doelstelling het beïnvloeden van de verkiezingen in het nadeel van Trumps Democratische tegenstrever, Hillary Clinton.

Clinton werd voorafgaand aan de verkiezingen van 2016 door Wikileaks onder vuur genomen via de onthulling van emails die in meerdere of mindere mate belastend voor haar waren. De achterliggende intentie haar in diskrediet te brengen was overduidelijk. Nog manifester werd het echter op 7 oktober 2016. Trump zag zich die dag geconfronteerd met Access Hollywood, een video uit 2005 waarin hij denigrerende opmerkingen maakte over vrouwen (Grab ‘em by the pussy), wat erg ongelegen voor hem kwam gezien de conservatieve achterban van zijn Republikeinse partij.

Er werd destijds langs verschillende wegen contact onderhouden tussen de Trump-campagne en Wikileaks. Een van die wegen liep via Trumps zoon Donald Jr. Een andere via Roger Stone, de politieke lobbyist die de opkomst van Trump als politicus coördineerde. Trumps strateeg Steve Bannon zou later verklaren dat hij Stone als het access point van de Trump-campagne naar Wikileaks beschouwde.

Stone oordeelde dat er iets moest gebeuren om de schade voor Trump door Access Hollywood te beperken. Hoe het contact die dag precies verliep tussen de Trump-campagne en Wikileaks is in nevelen gehuld, maar feit blijft dat Wikileaks nog geen uur later een zware dosis vervelende emails vrijgaf over John Podesta, de campagnechef van Clinton. De consternatie naar aanleiding van Access Hollywood had niet efficiënter geneutraliseerd kunnen worden.

De dood van Seth Rich

Wikileaks trachtte het onderzoek naar de herkomst van de emails van de Democraten te frustreren. Daarmee kon echter niet voorkomen worden dat diverse onderzoekers tot de conclusie kwamen dat ze afkomstig waren van Guccifer 2.0, een hacker in Russische dienst.

Wikileaks noch Assange gaven toe dat de emails van de Democraten uit Rusland kwamen. In plaats daarvan zinspeelde een zich ongemakkelijk gedragende Assange tijdens een interview met Nieuwsuur op een complottheorie die destijds opgang maakte binnen extreemrechts in de VS. Volgens deze theorie ontving Wikileaks de emails niet uit Rusland, maar van Seth Rich, een veronderstelde klokkenluider over Clinton die voor het Democratic National Committee (DNC) werkte.

Rich werd op 10 juli 2016 in Washington op straat doodgeschoten, waardoor hem de kans werd ontnomen zijn visie op de gebeurtenissen weer te geven. De politie ging uit van een uit de hand gelopen beroving, maar het Trump-kamp wist het zeker: Rich was in opdracht van Hillary Clinton vermoord, omdat hij emails van de Democraten aan Wikileaks had gegeven. Hoewel hier geen spat van bewijs voor werd geleverd en fact checkers het verhaal naar het rijk der fabelen hebben verwezen, werd de lezing waarin Rusland uit de wind werd gehouden zó efficiënt onder de aandacht gebracht dat er nog altijd mensen zijn die het geloven, zoals binnen Unity4J, een door pleitbezorgers van Assange opgerichte organisatie. Een specifieke groep pleitbezorgers dan, want Assange heeft zeker ook medestanders die niets met Unity4J te maken willen hebben.

Unity4J en door de Russische staat gecontroleerde media

Unity4J bestaat uit een mix van radicaal links, extreemrechts, uit Amerikaanse veiligheidsdiensten afkomstige klokkenluiders en een stel schaamteloze complotdenkers. Met als verbindende factor niet alleen solidariteit met Assange, maar vaak ook betrokkenheid bij door de Russische staat gecontroleerde media als Russia Today (RT) en Sputnik. Daarnaast zijn diverse Unity4J-deelnemers actief betrokken bij het verspreiden van desinformatie uit de hoek van QAnon, de veelbesproken en met veel vraagtekens omgeven bron van complottheorieën die in de VS is ontstaan, maar zich via de coronapandemie over de planeet heeft verspreid. Zoals ik in een eerder verschenen artikel schreef, kent ook QAnon een Russisch aspect.

Vanwege deze optelsom van factoren verdient Unity4J speciale aandacht.

We beginnen met de journaliste Elizabeth Lea Vos, een van de oprichters van Unity4J. Vos ontkent de Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen van 2016 en publiceert op de (via Wikileaks) met Rusland geassocieerde website Consortium News. Daarnaast werd Vos hoofdredacteur van Disobedient Media, een complotwebsite die ze samen met de eveneens aan Unity4J verbonden William Craddick oprichtte. De complottheoreticus Craddick mocht zijn opvattingen over de ‘diepe staat’ wereldkundig maken op het door Moskou gecontroleerde kanaal RT.

Elizabeth Lea Vos staat voor veel open als het om complottheorieën gaat. Ze schroomt er niet voor om zich te baseren op pseudowetenschappelijke websites als Zerohedge. Verder steunt ze Alex Jones, de onder extreemrechtse Amerikanen populaire verspreider van veelal uit de koker van QAnon afkomstige complotfantasieën.

Alexander Dugin

Op zijn beurt ontving Alex Jones in zijn programma InfoWars de tegen universele mensenrechten gekante Russische filosoof, ultranationalist en nazivereerder Alexander Dugin. Diens boek The Fourth Political Theory werd in het Engels vertaald door Unity4J-deelnemer Mark Sleboda, die ook verbonden is aan Dugins Center for Conservative Studies.

Mede omdat we Dugin later nogmaals zullen tegenkomen vermeld ik hier alvast dat hij tevens mede-oprichter is van de Florian Geyer-club, waarvan de naam verwijst naar een SS-regiment dat in ‘43-‘44 door nazi-Duitsland aan het Oostfront werd ingezet. De uit Siberië afkomstige, doch in Israël woonachtige antizionist Israel Shamir trad eveneens toe tot Florian Geyer en was samen met Dugin aanwezig op bijeenkomsten van deze club.

Ik noem Shamir hier niet alleen omdat hij een bekende is van Dugin, maar ook omdat hij op goede voet staat met Julian Assange. De Amerikaanse journalist Seth Hettena noemde Shamir ‘Assange’s man in Moskou.’ Hettena beschreef onder andere hoe Shamir zich inzette voor Assange door een Russisch visum voor hem te regelen. Tegen de tijd waarop dat visum er kwam zat Assange echter al vast in het Verenigd Koninkrijk.

Suzie Dawson

Elizabeth Lea Vos begon Unity4J samen met Suzie Dawson, de leider van de New Zealand Internet Party, een politieke partij die werd opgericht door de van Megaupload bekende en eveneens bij Unity4J betrokken Kim Dotcom. In 2017 zei Dotcom over bewijzen te beschikken dat de in 2016 door Wikileaks onthulde emails van het Democratic National Committee niet afkomstig waren uit Rusland, maar van de hierboven al genoemde DNC-medewerker Seth Rich. Dotcom zei daar bewijzen voor te hebben, maar die heeft niemand ooit gezien.

Suzie Dawson, die volhoudt dat ze in Nieuw Zeeland werd vervolgd en daarom naar Rusland is uitgeweken, hanteert een dubbele agenda. Ze steunt Assange, maar gebruikt de situatie van de Wikileaks-oprichter tegelijkertijd als middel voor het werven van fondsen ten bate van haar eigen projecten. Zoals voor Panquake, waarmee ze een alternatief wil bieden voor Twitter. Vrijheid van meningsuiting staat voorop voor Dawson, zegt ze. Dat klinkt prachtig, maar gezien de binnen Unity4J levende extreemrechtse complottheorieën en pro-Russische opvattingen is het zonneklaar waar het Dawson om begonnen is wanneer ze tegen censuur op internet ageert. Overigens werd het account van Unity4J op Twitter in 2019 geblokkeerd. Later werd dat weer teruggedraaid, maar recentelijk heeft Twitter het account van Panquake geblokkeerd.

Dawson begon Panquake samen met de aan de Yale Universiteit verbonden Sean O’Brien. Met hem tracht Dawson de publicatie te verhinderen van de wetenschappelijke studie QAnon propaganda on Twitter as information warfare, die werd opgesteld door Laura Dilley, een associate professor van de Michigan State University.

O’Briens argument tegen Dilley is het gebruik in haar studie van NodeXL, een extensie voor Excel waarmee connecties op sociale media in kaart kunnen worden gebracht. O’Brien trok van leer tegen NodeXL tijdens een programma op RT dat gepresenteerd werd door de Amerikaanse komiek Lee Camp, ook al een deelnemer aan Unity4J.

Lisa Clapier en Trevor Fitzgibbon

De associatie van Unity4J met QAnon houdt hier niet op, aldus insider Arturo Tafoya. Hij raakte al in een vroeg stadium bij Unity4J betrokken, maar keerde zich er later tegen. Tafoya benadrukt de betrokkenheid bij Unity4J van Lisa Clapier, een controversiële figuur die tegen een aantal gevangenisstraffen voor fraude aanliep, in de Occupy-beweging in Los Angeles infiltreerde en uiteindelijk een kwalijke reputatie vestigde als onderdeel van de harde kern binnen QAnon. Toen Tafoya nog aan Unity4J verbonden was meende hij dat dit pro-Assange initiatief zich van QAnon diende te distantiëren, maar daar wilde Clapier niets van weten.

Clapier wordt niet genoemd op de website van Unity4J. Hetzelfde geldt voor Trevor Fitzgibbon, die eerder woordvoerder van Wikileaks in de VS was. Volgens Arturo Tafoya mag zijn rol bij het ontstaan van Unity4J echter evenmin onderschat worden.

Fitzgibbon runde een public relations firma en had daar prominente opdrachtgevers, waaronder Amnesty International en The Guardian. Bepaald geen klanten dus met een rechts imago. Fitzgibbon werkte ook voor de campagne van Barack Obama, maar hij onderging een transformatie waardoor hij uiteindelijk de rechtse antivaxxer van tegenwoordig werd.

Fitzgibbon moest met zijn bedrijf stoppen nadat hij door een aantal vrouwen was beschuldigd van grensoverschrijdend seksueel gedrag. Tot een veroordeling is het niet gekomen, maar zijn reputatie liep zware averij op. In 2016 verbond hij zich aan Shadowbox, een schimmige onderneming die werd ingezet voor een aanval op de ouders van Seth Rich, die zoals eerder beschreven door Assange werd genoemd als bron van de door Wikileaks onthulde emails van Hillary Clinton en andere Democraten. De ongefundeerde beschuldigingen ten aanzien van hun zoon deden de ouders van Rich besluiten een procedure te beginnen tegen de verspreiders ervan. Shadowbox moest de dreiging van deze procedure voor het Trump-kamp neutraliseren, al kwam van een aanval op de familie Rich uiteindelijk weinig terecht.

Daar staat tegenover dat zich binnen Shadowbox kiemen bevonden waaruit later QAnon zou ontstaan, zoals de als ‘Defango’ bekend staande Manuel Chavez III, die zich erop beriep het QAnon-project bedacht te hebben. Genoemde insider Arturo Tafoya kent Chavez persoonlijk en wijst er op dat deze niet alleen voor Shadowbox werkte, maar ook een rol speelde bij het ontstaan van Unity4J.

Naast Chavez raakte ook de zeer productieve, maar bij het grote publiek totaal onbekende componist Thomas Schoenberger aan Shadowbox verbonden. Schoenberger, over wie ik eerder al het nodige heb geschreven, meldde op Twitter trots dat hij in april 2017 de basis heeft gelegd voor wat een half jaar later tot de QAnon-hysterie zou leiden.

Gezien deze verbanden met QAnon valt op dat ook Trevor Fitzgibbon zich tegen de eerder genoemde wetenschappelijke studie QAnon propaganda on Twitter as information warfare van Laura Dilley keerde.

William Binney

De betrokkenheid bij Unity4J van voormalig NSA-medewerker William Binney kent ook al Q-ingrediënten. Dat Binney Rusland verdedigt ten aanzien van bemoeienissen rond de Amerikaanse verkiezingen van 2016 zal gezien het voorafgaande als voor de hand liggend overkomen. Dat hij te gast was bij RT, Sputnik en InfoWars van Alex Jones eveneens.

Daarnaast verbond Binney zich aan het International Tribunal for Natural Justice (ITNJ) van Sacha Stone, een rockmuzikant die zich als sekteleider en gepassioneerd verspreider van QAnon-complottheorieën ontpopte. Het ITNJ zegt zich tegen seksueel misbruik van kinderen te richten en kende de voormalige CIA-medewerker Robert David Steele als chief counsel. Tot voor kort dan, want in het najaar van 2021 kwam Steele te overlijden aan de gevolgen van Covid-19. Hij trok het bestaan van de pandemie in twijfel, volgens ingewijden zelfs tot een half uur voor zijn dood.

Steele beweerde dat democratische politici, onder wie Hillary Clinton persoonlijk, zich in een kelder onder een pizzeria in Washington schuldig maakten aan ‘satanisch ritueel misbruik’ van kinderen. Pizzagate, met andere woorden, wat later een belangrijke basis werd voor QAnon, al is er nooit een spat bewijs voor geleverd; de betreffende pizzeria bleek niet eens een kelder te hebben.

Steele hield echter voet bij stuk en gleed nog verder af in de waanzin toen hij zei dat op aarde ontvoerde kinderen naar de planeet Mars werden gebracht om daar slavenarbeid te verrichten. Het is onvoorstelbaar dat NASA de moeite heeft genomen om dat te ontkennen. Aan de andere kant zijn dergelijke opvattingen gemeengoed in de kringen waarin Stone, Steele en Binney zich ophouden. Dat de Britse complottheoreticus David Icke zich – inclusief zijn bizarre theorie als zou de aarde gecontroleerd worden door buitenaardse hagedissen met een menselijke gedaante – in dit gezelschap in een grote populariteit mag verheugen spreekt boekdelen.

Veteran Intelligence Personel for Sanity

Evenals Robert David Steele is ook Unity4J-deelnemer William Binney aangesloten bij Veteran Intelligence Personel for Sanity (VIPS), een organisatie van klokkenluiders afkomstig uit Amerikaanse inlichtingendiensten. Daar kent Unity4J er meer van. Zoals Daniel Ellsberg, waarschijnlijk de bekendste Amerikaanse klokkenluider ooit. Die status kreeg hij in 1971 toen hij de Pentagon Papers onthulde, documenten waaruit bleek dat Amerikaanse presidenten hadden gelogen over de Vietnamoorlog. Dat was naturlijk een uitstekende actie van Ellsberg, daar valt geen speld tussen te krijgen, maar waar hij zich tegenwoordig bij Unity4J mee associeert…

Een ander VIPS-lid dat zijn weg naar Unity4J vond is Ray McGovern, evenals Robert David Steele een voormalige CIA-medewerker. Het zal zo langzamerhand niet verbazen dat ook hij een pleitbezorger is van Rusland en te gast was bij zowel RT, Sputnik als Alex Jones. Samen met Binney associeerde McGovern zich verder met het Schiller Institute, een aan de beweging rond de in 2019 overleden complottheoreticus Lyndon LaRouche verbonden organisatie.

Cynthia McKinney en Margaret Kimberley

Unity4J kent ook een linkse vleugel, wat gezien het vrij algemene enthousiasme voor Assange binnen radicaal links op het eerste gezicht niet zo vreemd lijkt. Minder vanzelfsprekend wordt het wanneer blijkt dat Assange zelf verre van links is. In plaats daarvan sprak hij zich uit voor de rechtse variant van het libertarianisme. Assange: ‘Libertarians on the right will be the driver that shifts the United States around. It’s not going to come from the Democrats, it’s not going to come from Ralph Nader, it’s not going to come from the co-opted parts of the Republican Party. The only hope as far as electoral politics … presently, is the libertarian section of the Republican Party.’

Het libertarianisme doet het meer dan goed binnen extreemrechts in de VS. De zeer rechtse PayPal-oprichter Peter Thiel is een fanatieke libertariër en hetzelfde geldt voor Stewart Rhodes, de grondlegger van de niet minder rechtse Oath Keepers. De sterk tegen de overheid gekante Rhodes werkte voor de conservatief-libertarische en door Assange bewonderde politicus Ron Paul.

De opvattingen van Ron Paul hebben niets met socialisme te maken. Hij is echter wel een fervent tegenstander van het Amerikaanse imperialisme, wat over het algemeen een kenmerk van het libertarianisme in de VS is. Dit raakvlak tussen radicaal-links en extreemrechts is tekenend voor dit tijdperk, waarin de uitersten naar elkaar toe groeien. Met als zorgwekkend gevolg dat een groeiend aantal socialisten zich met extreemrechtse clubs en opvattingen inlaat.

De betrokkenheid van het voormalige lid van het Huis van Afgevaardigden Cynthia McKinney bij Unity4J past in exact hetzelfde plaatje. McKinney werd in 2008 leider van de Workers World Party, een marxistisch-leninistische partij die de regeringen van Noord-Korea en Wit-Rusland steunt. McKinney is verbonden aan RT en schreef een artikel in samenwerking met de hierboven beschreven complotgek Robert David Steele van VIPS en het ITNJ.

Op uitnodiging van de Anti-Globalisation Movement of Russia bezocht McKinney Rusland. Daarbij werd ze vergezeld door de eveneens aan Unity4J verbonden Margaret Kimberley, medeoprichter van Black Agenda Report, een op linkse Afro-Amerikanen gerichte website. Kimberley publiceert daarnaast op de aan het libertarische Von Mises Insitute verbonden website Eurasia Review.

Jack Posobiec

Tegenover de linkse vleugel staat het extreemrechtse aspect van Unity4J. Zo sloot de met de AltRight-beweging geassocieerde rechtsextremist Jack Posobiec zich er eveneens bij aan. De complotfanaat Posobiec staat met twee voeten in het Q-landschap. Hij beweerde weliswaar op een zeker moment het ontstaan van QAnon te hebben ontrafeld, maar dat had alles weg van een doelbewust aangelegd dwaalspoor waarmee de werkelijke achtergronden versluierd moesten worden. De antivaxxer Posobiec verdedigde PizzaGate en ook de complottheorie rond DNC-medewerker Seth Rich. Hij huurde de neonazi Jeffrey Clarke in om een film te maken over zijn ‘onderzoek’ naar de dood van Rich. Zonder meer een nare jongen, die Clarke. Hij werd in 2018 voor wapenbezit gearresteerd nadat hij verklaard had dat de slachtoffers van een aanslag op een synagoge in Pittsburg hun verdiende loon hadden gekregen.

Nadat Posobiec het in 2020 had gewaagd zich te vertonen tijdens een protest tegen een als racistisch beoordeeld monument in Washington D.C. werd hij verdreven door een woedende menigte. Het door Moskou gecontroleerde RT sprong onmiddellijk voor hem in de bres.

Posobiec, die tot het voorjaar van 2021 verbonden was aan de met Donald Trump sympathiserende website One American News Network, werd verder genoemd naar aanleiding van een Wikileaks-poging in 2017 om de verkiezingen in Frankrijk te beïnvloeden. Emmanuel Macron nam het daarbij op tegen de extreemrechtse, door Rusland gesteunde Marine LePen. Niet dat LePen veel kans had op de overwinning, maar Wikileaks steunde haar door emails van Macron publiek te maken. Die werden vervolgens door Posobiec onder de aandacht gebracht op de beruchte website 4chan.

Evenals de al genoemde Unity4J-deelnemer Mark Sleboda toont ook Posobiec enthousiasme voor de Russische ultranationalist Alexander Dugin. In zeven tweets promootte hij het boek The Foundation of Geopolitics waarin Dugin onder meer schreef dat Rusland raciale spanningen in de VS dient te stimuleren om de Amerikaanse samenleving ineen te laten storten. Over Dugin schreef Posobiec verder: ‘Putin has all Russian officers read this book by Dugin – the Foundations of Geopolitics.’ Los van al de door hem verkondigde complotkolder had Posobiec daar zeker een punt, want dat het boek van Dugin verplichte kost is voor militaire studenten in Rusland is niet minder dan een gegeven.

Eveneens op Twitter bracht Posobiec het boek Sanction van de misogyne rechtsextremist Lyndon McLeod onder de aandacht.

Dat wil zeggen: dé Lyndon McLeod die op 27 december 2021 vijf mensen in de Amerikaanse stad Denver doodschoot. McLeod sloot zich aan bij de Liminal Order van de niet minder extreemrechtse, en eveneens tot de zogenaamde manosphere gerekende Jack Murphy. Om de cirkel te sluiten: Murphy had verschillende gesprekken met Alexander Dugin, waarvan er een op Youtube te vinden is. Baardman Murphy liet baardman Dugin onder meer aan het woord over diens passie voor het traditionalisme, de hang naar oeroude waarden die hij oppikte bij de Italiaanse ‘superfascist’ Julius Evola.

Vivian Kubrick

Net als Posobiec kan ook Vivian Kubrick tot de extreemrechtse vleugel van Unity4J worden gerekend. Wie haar achternaam bekend voorkomt heeft het bij het rechte eind, want zij is een dochter van de beroemde filmregisseur Stanley Kubrick. In haar jongere jaren verscheen ze kortstondig in een aantal films van haar vader. Leuk, maar later sprak ze via Twitter haar steun uit voor de extreemrechtse Proudboys en de al even fascistische Boogaloobeweging. Daarnaast steunt ze Alex Jones en de giftige complotwaanzin van QAnon.

Vivian Kubrick was te gast op het evenals RT door de Russische staat gecontroleerde kanaal Sputnik. Ze verscheen daar in een programma dat gepresenteerd werd door Lee Stranahan en John Kiriakou. Die twee zitten inderdaad ook bij Unity4J.

Een interessant punt is tenslotte dat Vivian Kubrick zich aansloot bij de Scientology-sekte, wat niet alleen tot een breuk met haar familie leidde, maar ook tot een opvallende omstandigheid, gezien de onthullingen door Wikileaks over Scientology in 2008. Maar voor Vivian Kubrick was dit kennelijk geen reden om afstand te houden van Unity4J. Omgekeerd zijn mij geen berichten bekend waaruit naar voren kwam dat Assange zich vanwege Kubrick (of andere redenen) van Unity4J heeft gedistantieerd.

Persvrijheid

Het voorafgaande toont dat de connectie tussen Unity4J en Rusland vaak via RT en Sputnik loopt. Dat geldt ook voor Assange zelf. In 2012 presenteerde hij voor RT het programma The World Tomorrow. In een aflevering daarvan had hij een interview met Hassan Nasrallah, de leider van de door Iran gesteunde sjiitische organisatie Hezbollah in Libanon. Assange noemde Nasrallah bij deze gelegenheid een vrijheidsstrijder omdat hij zich tegen de hegemonie van de VS keerde.

Assange verzorgde dit programma voor RT in 2012 vanuit de Ecuadoriaanse ambassade in Londen. Om hem voor uitlevering aan de VS te behoeden stond de regering van Ecuador hem eerder dat jaar toe daar te verblijven. Assange toonde zich echter een slechte gast. Zijn mindere karaktertrekken, die ook zijn ghostwriter Andrew O’Hagan opvielen, raakten uitvergroot tijdens zijn verblijf in de ambassade.

Op een gegeven moment was de maat vol voor Ecuador, wat er zeker toe zal hebben bijgedragen dat men daar een onderzoek gelastte naar de contacten van Assange. Daaruit bleek dat hij in juni 2016 ‘minstens zeven’ ontmoetingen had met Russen en andere personen met Kremlin-connecties. Ook ontmoette hij vertegenwoordigers van RT, waaronder Nikolay Bogachikhin, de baas van het RT-station in Londen. Het onderzoek van de Ecuadorianen wees uit dat Bogachikhin bij een van die gelegenheden een USB-stick aan Assange gaf. Ik wijs er nog even op dat Wikileaks de emails van Hillary Clintons campagnechef John Podesta in juni 2016 vrijgaf.

Nochtans blijft onduidelijk hoe de connectie tussen Assange en Rusland precies in elkaar steekt. Er zijn er die Wikileaks grofweg als een Russische frontorganisatie beschouwen, terwijl anderen menen dat Assange vanuit narcistisch geïnspireerd opportunisme dacht de Russen voor zijn karretje te hebben gespannen. In het laatste geval zal hij door Moskou tot de categorie ‘nuttige idioten’ zijn gerekend. Maar hoe dan ook, Assange verleende diensten aan de Russische machtselite. Je moet het hoofd wel heel diep in het zand steken om dat te ontkennen.

Begrijp me niet verkeerd, ik ben er niet op uit om hier het Amerikaanse establishment te verdedigen. Van de connectie tussen Wikileaks en Rusland zou ik ook geen enkel probleem maken wanneer dat land een oase zou zijn op het gebied van de mensenrechten. Maar gezien de hang naar totalitarisme in Rusland – wat mede tot uitdrukking komt in de 150e plaats (onder de 180 landen) op de ranglijst over persvrijheid van Reporters Without Borders – is daar geen sprake van. Het behoeft nauwelijks betoog dat kritische journalisten in Rusland van geluk mogen spreken als ze er met een gevangenisstraf vanaf komen. Dat ze het met de dood moeten bekopen is immers niet ondenkbaar. Daar staat tegenover dat er voor kritiek op de VS, de EU en de NAVO uiteraard alle vrijheid bestaat in Rusland. Daar zal het bij Unity4J om draaien, terwijl misstanden in Poetins Rusland onder de mantel der liefde worden verborgen. De klachten van Unity4J over een gebrek aan persvrijheid in het westen worden zo niet alleen ironisch, maar ook ronduit absurd.

Categorieën
Filosofie Klimaat

De pandemie is een waarschuwing: we moeten zorgdragen voor de aarde, ons enige thuis

Oorspronkelijke tekst (Engels): The Guardian, 24 december 2021

fotografie: Manuel Braun

door Bruno Latour

Bruno Latour is filosoof en antropoloog, en de auteur van After Lockdown: A Metamorphosis (in het Nederlands verschenen als Waar ben ik? Lockdownlessen voor aardbewoners bij Octavo Publicaties. Hij won in 2013 de Holberg-prijs.

De klimaatcrisis lijkt op een enorme planetaire lockdown, die de mensheid gevangen houdt in een steeds verder achteruitgaand milieu.

Er komt een moment dat een nooit eindigende crisis een manier van leven wordt. Dit lijkt het geval te zijn met de pandemie. Als dat zo is, is het verstandig te onderzoeken in welke permanente toestand die ons heeft achtergelaten. Een voor de hand liggende les is dat samenlevingen opnieuw moeten leren leven met ziekteverwekkers, net zoals zij dat hebben geleerd toen microben voor het eerst zichtbaar werden door de ontdekkingen van Louis Pasteur en Robert Koch.

Deze ontdekkingen hadden slechts betrekking op één aspect van het microbiële leven. Als je ook de verschillende wetenschappen van het aardsysteem in ogenschouw neemt, komt een ander aspect van virussen en bacteriën naar voren. In de loop van de lange geochemische geschiedenis van de aarde zijn microben, samen met schimmels en planten, essentieel geweest – en zijn dat nog steeds – voor de samenstelling van het milieu waarin wij mensen leven. De pandemie heeft ons laten zien dat wij nooit zullen ontsnappen aan de indringende aanwezigheid van deze levende wezens, verstrengeld als wij met hen zijn. Zij reageren op onze handelingen; als zij muteren, moeten wij ook muteren.

Daarom zijn de vele nationale lockdowns, opgelegd aan burgers om hen te helpen het virus te overleven, een krachtige analogie voor de situatie waarin de mensheid zich voorgoed opgesloten bevindt. Die lockdowns waren en zijn pijnlijk genoeg, en toch zijn er vele manieren gevonden, gedeeltelijk dankzij vaccinatie, om mensen in staat te stellen weer een schijn van normaal leven te verkrijgen. Maar zoʼn hervatting is niet mogelijk als je bedenkt dat alle levende vormen voorgoed zijn opgesloten binnen de grenzen van de aarde. En met ʻaardeʼ bedoel ik niet de planeet zoals die vanuit de ruimte te zien is, maar haar zeer oppervlakkige omhulsel, de ondiepe laag aarde waarin wij leven, die door de eeuwenlange arbeid van de evolutie is omgevormd tot een bewoonbaar milieu.

Deze dunne matrix is wat geochemici de ʻkritische zoneʼ noemen, de enige laag van de aarde waar aards leven kan gedijen. Het is deze eindige ruimte waarin alles waar we om geven en alles wat we ooit zijn tegengekomen, bestaat. Er is geen manier om aan ons aardgebonden bestaan te ontsnappen; zoals jonge klimaatactivisten roepen: ʻEr is geen planeet B.ʼ Dit is het verband tussen de Covid-lockdowns die we de afgelopen twee jaar hebben meegemaakt, en de veel grotere maar definitieve staat van lockdown waarin we ons bevinden: we zitten gevangen in een omgeving die we al onomkeerbaar hebben veranderd.

Als we ons bewust zijn geworden van de manier waarop virussen invloed uitoefenen op onze sociale relaties, moeten we er nu rekening mee houden dat deze ook voor altijd gevormd zullen worden door de klimaatcrisis en de snelle reacties van ecosystemen op ons handelen. Het gevoel dat we in een nieuwe ruimte leven, doet zich zowel op lokaal als op mondiaal niveau telkens weer voor. Waarom zouden alle naties in Glasgow bijeenkomen om de wereldwijde temperatuurstijging onder een afgesproken limiet te houden, als ze niet het gevoel hadden dat er een enorm deksel over hun grondgebied was gelegd? Als je naar de blauwe hemel kijkt, ben je je er dan niet van bewust dat je je nu onder een soort koepel bevindt waarin je bent opgesloten?

Weg is de oneindige ruimte; nu ben je evenzeer verantwoordelijk voor de veiligheid van deze koepel als voor je eigen gezondheid en rijkdom. Het weegt op je, zowel op je lichaam als op je ziel. Om onder deze nieuwe omstandigheden te overleven moeten we een soort metamorfose ondergaan.

Dit is waar de politiek haar intrede doet. Voor de meeste mensen die gewend zijn aan de geïndustrialiseerde manier van leven, met zijn droom van oneindige ruimte, en zijn aandringen op emancipatie en niet aflatende groei en ontwikkeling, is het heel moeilijk om plotseling te beseffen dat zij in plaats daarvan omgeven zijn door en opgesloten zitten in een gesloten ruimte, waarin hun zorgen gedeeld moeten worden met nieuwe entiteiten: andere mensen natuurlijk, maar ook virussen, bodems, steenkool, olie, water, en, het ergste van alles, dit vervloekte, voortdurend veranderende klimaat.

Deze desoriënterende verandering is ongekend, zelfs kosmologisch, en is nu al een bron van diepe politieke verdeeldheid. Hoewel de zin ʻjij en ik leven niet op dezelfde planeetʼ vroeger een schertsende expressie van onenigheid was, is hij bewaarheid als het om onze huidige realiteit gaat. We leven wel degelijk op verschillende planeten, waar rijke mensen privébrandweermannen in dienst hebben en klimaatbunkers zoeken, terwijl hun armere tegenhangers gedwongen zijn te migreren, te lijden en te sterven te midden van de ergste gevolgen van de crisis.

Daarom is het belangrijk om het politieke dilemma van onze huidige tijd niet verkeerd te interpreteren. Het is van dezelfde omvang als toen, vanaf de zeventiende eeuw, westerlingen moesten overschakelen van de gesloten kosmos van het verleden naar de oneindige ruimte van de moderne tijd. Toen de kosmos zich leek te openen, moesten politieke instellingen worden uitgevonden om de nieuwe en utopische mogelijkheden die de Verlichting bood, te kunnen benutten. Nu wacht, in omgekeerde richting, de huidige generaties dezelfde taak: welke nieuwe politieke instellingen kunnen zij bedenken om te kunnen omgaan met mensen die zó verdeeld zijn dat zij tot verschillende planeten behoren?

Het zou een vergissing zijn te denken dat de pandemie een crisis is waaraan een einde komt, in plaats van een perfecte waarschuwing voor wat komen gaat – wat ik het nieuwe klimatologische regime noem. Het ziet ernaar uit dat alle middelen van de natuurwetenschappen, de menswetenschappen en de kunsten opnieuw gemobiliseerd zullen moeten worden om de aandacht te verleggen naar onze gedeelde aardse conditie.

Vertaling: Menno Grootveld

Categorieën
Filosofie Kunst Politiek

ʻWe verkeren allemaal in gevaarʼ

Oorspronkelijke tekst (Italiaans): Centro Studi Casarsa della Delizia

fotografie: Wikipedia

door Furio Colombo

Pier Paolo Pasolini was een Italiaanse filmregisseur, dichter, schrijver en intellectueel, die zich ook heeft onderscheiden als acteur, journalist, romanschrijver, toneelschrijver en politiek figuur. Furio Colombo is een Italiaans journalist en politicus, voormalig hoofdredacteur van L’Unità.

Het laatste interview met Pier Paolo Pasolini

In de namiddag van 1 november 1975 gaf Pier Paolo Pasolini aan Furio Colombo een interview, dat op 8 november 1975 is verschenen in de bijlage ʻTuttolibriʼ van het dagblad La Stampa. Het interview werd op 9 mei 2005 opnieuw gepubliceerd door LʼUnità, met een voorwoord van Furio Colombo. De tekst is ook te lezen in de bundel Saggi sulla politica e sulla società, geredigeerd door W. Siti en S. De Laude, ʻMeridianiʼ (Mondadori, Milaan 1999, blz. 1723-1730).

Het interview vond plaats op zaterdag 1 november 1975, tussen vier en zes uur ʼs middags, enkele uren voordat Pasolini werd vermoord. Hij zou de tekst de volgende dag nog eens kunnen inzien, maar het lot besliste anders. De titel van het interview werd door Pasolini zelf geopperd. Aan het einde van het gesprek, waarin wij vaak, net als in het verleden, verschillende meningen en standpunten bleken te hebben, vroeg ik hem of hij zijn interview een titel wilde geven. Hij dacht er een tijdje over na, zei dat het er niet toe deed, veranderde van onderwerp, en toen bracht iets ons terug naar het basisargument dat telkens weer opduikt in de antwoorden die volgen. ʻDit is de essentie, de uiteindelijke betekenis van alles,ʼ zei hij. ʻJe weet niet eens wie er op dit moment over fantaseert om je te vermoorden. Zet deze titel er maar boven, als u wilt: “We verkeren allemaal in gevaar”.ʼ

Pasolini, in uw artikelen en geschriften heeft u ons verschillende versies gegeven van de dingen die u verafschuwt. U bent in uw eentje een strijd aangegaan tegen een heleboel dingen – instellingen, overtuigingen, mensen, machten. Om het gesprek wat minder ingewikkeld te maken, zal ik het hebben over ʻde situatie,ʼ en dan weet u dat ik van plan ben te praten over datgene waartegen u over het algemeen vecht. Mijn eerste punt is dus de volgende tegenwerping: de ʻsituatie,ʼ met alle slechte dingen van dien, stelt u in feite in staat om te zijn wie u bent, Pasolini. Wat ik bedoel is dat u het talent en de verdienste heeft om bepaalde dingen te zeggen, maar hoe zit het met het gereedschap, de middelen? Die worden u in feite aangereikt door de ʻsituatie,ʼ de uitgeefwereld of de filmindustrie, de politieke situatie of zelfs eenvoudige voorwerpen. Stelt u zich eens voor dat u een toverstaf had, en dat u de macht had om alle dingen die u verafschuwt te laten verdwijnen. Zou u dan niet alleen komen te staan, zonder middelen om iets te pakken, zonder uitdrukkingsmiddelen, ik bedoel…

Ja, ik begrijp wat u bedoelt. Nou, ik probeer niet alleen maar te doen alsof ik zoʼn toverstokje heb, ik geloof werkelijk dat ik er een heb, en niet in mediamieke zin. Maar ik weet dat als je steeds op dezelfde spijker slaat, een huis zelfs kan instorten. De exponenten van de Radicale Partij geven ons daar een goed voorbeeld van: zij zijn maar met weinigen, maar zij hebben het geweten van een heel land opgeschud (en u weet heel goed dat ik het vaak niet met hen eens ben, maar op dit moment sta ik op het punt naar hun congres te gaan). De geschiedenis geeft ons nog meer beroemde voorbeelden: de weigering is altijd een essentieel gebaar geweest, van heiligen en kluizenaars, maar ook van intellectuelen. De weinigen die geschiedenis hebben geschreven zijn degenen die ʻneeʼ hebben gezegd, niet de hovelingen en de assistenten van de kardinalen. Daarom moet de weigering totaal zijn en niet partieel, kortom: zij mag niet gericht zijn op één of ander punt, en zij mag niet door het gezond verstand worden gedicteerd. Eichmann, mijn goede vriend, was gezegend met gezond verstand, maar wat mankeerde hem? Hij wist niet hoe hij nee moest zeggen in het prille begin, toen hij alleen nog maar te maken had met het gewone bestuur, de bureaucratie. Misschien heeft hij wel tegen zijn vrienden gezegd: ik mag die Himmler niet zo. Misschien heeft hij wel eens gemopperd, zoals je dat doet bij een uitgeverij, op het kantoor van een krant, onder de mensen die het sottogoverno (onderbestuur) vormen of op de televisie. Misschien had hij er wel bezwaar tegen dat deze of gene trein slechts één keer per dag stopte om de gedeporteerden de gelegenheid te geven naar het toilet te gaan, of wat water en brood te nuttigen, terwijl twee stops goedkoper en praktischer zouden zijn geweest. Toch heeft hij nooit geprobeerd de machtsmachine te blokkeren. Het gaat hier dus om de volgende drie punten: wat is ʻde situatie,ʼ zoals u het noemt, waarom moet die worden gestopt of vernietigd, en op welke manier (…)?

Beschrijf de ʻsituatieʼ dan eens. U weet heel goed dat uw interventies en uw taalgebruik een beetje het effect hebben van de zon die door het stof schijnt. Het is een mooi beeld, maar je kunt ook weinig zien (of begrijpen).

Dank u voor het beeld van de zon, maar ik vraag veel minder. Ik vraag dat je om je heen kijkt en de tragedie ziet. Wat is die tragedie? Die tragedie is dat er geen mensen meer zijn, alleen maar vreemde machines die tegen elkaar aan knallen. En wij intellectuelen nemen het spoorboekje van vorig jaar, of dat van tien jaar geleden, nog eens door en dan zeggen we: hé, dát is vreemd, die twee treinen rijden daar normaal niet, hoe komt het dan dat ze zijn gebotst? Óf de machinist is gek geworden, óf hij is een eenzame crimineel, óf er is sprake van een samenzwering. Vooral die samenzwering brengt ons in vervoering. Die bevrijdt ons van de last om de waarheid onder ogen te zien. Wat leuk om te bedenken dat, terwijl wij hier zitten te praten, iemand in de kelder plannen maakt om ons uit te schakelen. Het is makkelijk, het is simpel, het is verzet. Wij zullen een paar kameraden verliezen, en dan zullen we ons organiseren en ze uit de weg ruimen, één voor één, nietwaar? Ik weet dat wanneer ze op televisie Parijs staat in brand uitzenden, iedereen met tranen in de ogen zit te kijken, en met een waanzinnig verlangen dat de geschiedenis zich herhaalt – mooi en schoon (een vrucht van de tijd is dat die dingen ʻwast,ʼ zoals de gevels van huizen). Het is simpel: ik deze kant op, jij die kant op. Laten we geen grappen maken over het bloed, de pijn en het zwoegen die het de mensen toen heeft gekost om te überhaupt kunnen ʻkiezen.ʼ Als je gezicht tegen dat uur, tegen die minuut van de geschiedenis wordt aangedrukt, is kiezen altijd een tragedie. Maar we moeten toegeven dat het vroeger makkelijker was. De fascist uit Salò, de nazi van de SS, de gewone man, slaagt er – met behulp van zijn moed en zijn geweten – in het te verwerpen, zelfs vanuit zijn innerlijk leven (waar de revolutie altijd begint). Maar nu niet meer. De een komt naar je toe, verkleed als vriend, is vriendelijk en beleefd, en ʻcollaboreertʼ (laten we zeggen op tv), zowel om in zijn levensonderhoud te voorzien als omdat het geen misdaad is. De ander – of de anderen, de groepen – komen naar je toe of tegen je in het geweer, met hun ideologische chantage, met hun vermaningen, hun preken en hun anathemaʼs, en je voelt dat zij jou ook bedreigen. Ze paraderen met vlaggen en slogans, maar wat scheidt hen van de ʻmachtʼ?

Wat is volgens u macht, waar leeft die, en hoe staat u er tegenover?

Macht is een opvoedkundig systeem dat ons verdeelt in onderworpenen en onderdrukkers. Maar pas op: datzelfde opvoedkundige systeem vormt ons allemaal – van de mensen in het zogenoemde establishment tot die in de armste sociale klassen. Daarom willen we allemaal dezelfde dingen en gedragen we ons op dezelfde manier. Leden van de gevestigde orde maken daarvoor misschien gebruik van een raad van bestuur of van een beursmanoeuvre; mensen uit meer achtergestelde klassen nemen wellicht een metalen staaf ter hand. Als ik een metalen staaf gebruik, probeer ik met geweld te verkrijgen wat ik wil. Maar waarom wil ik dat? Omdat ze me verteld hebben dat iets willen een deugd is en dat ik daarom in mijn recht sta. Dus ik ben een moordenaar en ik ben goed.

Ze hebben u ervan beticht dat geen onderscheid meer maakt tussen politiek en ideologie, en dat u het diepgaande verschil tussen fascisten en niet-fascisten, bijvoorbeeld onder de jongeren, uit het oog bent verloren.

Dat is eigenlijk de reden dat ik u eerder op het spoorboekje heb gewezen. Heeft u ooit van die poppen gezien die kinderen aan het lachen maken, omdat hun lichaam naar één kant is gedraaid en hun hoofd naar de andere kant? Ik denk dat Totò1 erin is geslaagd zoʼn truc uit te halen. Welnu, zo zie ik al die intellectuelen, sociologen, deskundigen en journalisten vol nobele bedoelingen: met hun lichaam hier en hun verstand ergens anders. Ik zeg niet dat er geen fascisme bestaat. Ik zeg alleen: hou op over de zee te praten als we ons in de bergen bevinden, aangezien we hier te maken hebben met een ander soort landschap. Er is hier een soort verlangen om te doden, en dat verlangen bindt ons als sinistere broeders in het sinistere falen van een heel sociaal systeem. Ik zou het ook fijn vinden als alles opgelost zou kunnen worden door het zwarte schaap te isoleren. Ik zie de zwarte schapen wel. In feite lopen er nogal veel van rond, en ik kan ze allemaal zien. Dat is het probleem, zoals ik al tegen Moravia zei: Ik betaal een prijs met het leven dat ik leid… Het is alsof je naar de hel gaat. Maar als ik terug kom – áls ik terug kom – heb ik andere dingen gezien, méér dingen. Ik zeg niet dat je me moet geloven, maar wél dat je voortdurend van onderwerp moet veranderen om de waarheid niet onder ogen te hoeven zien.

En wat is de waarheid?

Het spijt me dat ik dat woord heb gebruikt. Ik bedoelde te zeggen ʻbewijs.ʼ Maar laat me de zaken op een rijtje zetten. De eerste tragedie die wij meemaken is die van één gemeenschappelijke, verplichte en verkeerde opvoeding, die ons ertoe aanzet alles tot elke prijs te willen bezitten. We worden rondgeduwd en -getrokken als een vreemd, duister leger, waarin sommigen van ons vechten met zware artillerie, en anderen slechts met een metalen staaf. Zoals meestal gebeurt, raakt de groep verdeeld en besluiten sommigen aan de kant van de zwakkeren te gaan vechten. Maar ik denk dat we op de een of andere manier allemaal zwak zijn, omdat we allemaal slachtoffers zijn. En we zijn allemaal schuldig, omdat we allemaal bereid zijn elkaar af te slachten, zolang we aan het eind van die slachtpartij maar alles kunnen bezitten. In een notendop kan de opvoeding die wij hebben gekregen in drie woorden worden samengevat: hebben, bezitten en vernietigen.

Maar laat me terugkeren naar mijn eerste vraag. U schaft op magische wijze alles af, maar uw werk is het schrijven van boeken en u heeft mensen nodig die ze lezen. Daarom heeft u goed opgeleide consumenten nodig voor uw intellectuele producten. U maakt films en daarom heeft u niet alleen een groot publiek nodig (in feite slaagt u er vaak in populair succes te boeken, omdat u gretig wordt ʻgeconsumeerdʼ door uw publiek), maar ook een grote technisch-organisatorische, industriële machine. Als u dat allemaal laat verdwijnen in een soort vroeg-katholiek of vroeg-chinees magisch monnikendom, wat houdt u dan nog over?

Ik zal alles overhouden. Sterker nog, ik zal mezelf overhouden; ik leef, ik ben in deze wereld, ik kan zien, ik kan werken, ik kan begrijpen. Er zijn honderden manieren om verhalen te vertellen, naar talen te luisteren, dialecten na te bootsen en poppenkast te spelen. De anderen zullen nóg veel meer overhouden. Zij zullen, goed opgeleid of onwetend zoals ik, het tegen mij kunnen opnemen. De wereld zal groter worden, alles zal van ons zijn en wij zullen de Beurs, de Raden van Bestuur of metalen staven niet meer nodig hebben om van elkaar te kunnen stelen. Ziet u, in de wereld waar velen van ons van droomden (ik zeg het nog eens: kijk het spoorboekje van vorig jaar er nog maar eens op na, maar in dit geval misschien beter dat van vele jaren geleden) was er de boze meester met zijn hoge hoed en zijn zakken vol met dollars, en de uitgemergelde weduwe met haar kinderen, die gerechtigheid eiste. In een notendop: de mooie wereld van Brecht.

En u mist die wereld.

Nee! Ik mis de arme en oprechte mensen die vochten om die meester omver te werpen zonder zelf die meester te worden. Omdat ze overal van waren buitengesloten, was niemand erin geslaagd hen te koloniseren. Ik ben bang voor die opstandige slaven, omdat ze zich precies zo gedragen als hun uitbuiters, die alles verlangen en alles tot elke prijs willen hebben. Door die duistere halsstarrigheid die tot totaal geweld leidt, kunnen we niet meer zien wie wij zijn. Wie stervend naar het ziekenhuis wordt gebracht, heeft meer belangstelling – als hij nog een sprankje leven in zich heeft – voor wat de artsen hem zullen vertellen over zijn kansen om te overleven, dan voor wat de politie hem zal kunnen vertellen over de dynamiek van de moordpoging die tegen hem is ondernomen. Ik ben niet bezig met het ter verantwoording roepen van intenties en ik ben niet geïnteresseerd in de keten van oorzaak en gevolg, of in het uitzoeken wie dit of dat het eerst heeft gedaan en wie de schuldige is. Het lijkt me dat we nu hebben gedefinieerd wat u ʻde situatieʼ noemt. Het is een beetje zoals wanneer het regent en de riolen verstopt zijn: het onschuldige regenwater stijgt. Ook al heeft het niet de woede van de zee of van een rivier, het daalt om een heel eenvoudige reden niet, maar het stijgt. Het is hetzelfde regenwater dat in zovele kindergedichten en liedjes over ʻzingen in de regenʼ voorkomt. Maar het stijgt en u dreigt erin te verdrinken. Als we op dit punt zijn aangeland, zeg ik: laten we geen tijd verspillen met het benoemen van dingen, maar laten we kijken hoe we het water kunnen laten wegstromen, voordat we er allemaal in verdrinken.

Daarom zou u willen dat alle mensen onwetende en gelukkige herders zijn, zonder leerplicht.

Het klinkt heel dom om het zo te stellen. Maar de leerplicht creëert op gewelddadige wijze wanhopige gladiatoren. De massaʼs worden groter, net als de wanhoop en de woede. Laten we dus zeggen dat het een provocatie van mij was (ook al denk ik dat dat niet zo is). Maar zeg me nog iets: bedoelt u dat ik de echte en directe revolutie betreur van de onderdrukte massaʼs, die als voornaamste doel hebben zichzelf te bevrijden en hun eigen meesters te worden? Ik kan me voorstellen dat zoʼn moment in de Italiaanse en de wereldgeschiedenis nog moet komen. Mijn beste gedachten kunnen mij zelfs inspireren tot een van mijn volgende gedichten, maar wat ik nu weet en zie, zal mij zeker niet inspireren. Wat ik bedoel is dat ik afdaal naar de hel en dingen ontdek waar andere mensen zich niet druk om maken. Maar pas op: de hel komt vanzelf omhoog en naar je toe. Het is waar dat hij met maskers komt, en met verschillende vlaggen. Het is waar dat hij droomt van zijn uniform en zijn rechtvaardiging (soms). Maar het is ook waar dat zijn verlangen om met een metalen staaf te slaan, om aan te vallen en te doden heel sterk en algemeen is. Het zal niet lang de particuliere en riskante ervaring blijven van degenen die, hoe zal ik het zeggen, ʻhet gewelddadige levenʼ hebben aangeraakt. Houdt uzelf niet voor de gek. U, met uw scholen, uw televisie en de kalmte van uw kranten, u bent de grote hoeders van deze afschuwelijke orde die gebaseerd is op het idee van bezitten en het idee van vernietigen. Gezegend zijt gij die gelukkig is wanneer u een moord een etiket kunt opplakken. Dit lijkt mij weer een van de vele operaties van de massacultuur. Omdat men niet kan voorkomen dat bepaalde dingen gebeuren, vindt men rust in voorwendsels.

Maar afschaffen betekent zeker ook scheppen, als u zichzelf niet als vernietiger beschouwt. Uw boeken, bijvoorbeeld, wat is het uiteindelijke doel daarvan? Ik wil niet de rol spelen van iemand die zich meer zorgen maakt over de cultuur dan over de mens, maar de mensen die u redt kunnen zich in uw visie van een nieuwe wereld niet meer gedragen als primitieven (dit is een beschuldiging die vaak tegen u wordt ingebracht), en als we niet de ʻmeest geavanceerdeʼ vormen van onderdrukking willen gebruiken…

Dat doet mij huiveren…

Als we geen alledaagse definities willen gebruiken, moeten we toch enige aanwijzingen geven. Zo worden in science fiction, net als in het nazisme, altijd boeken verbrand, als een eerste teken van uitroeiing. Als we de scholen en de televisiestations sluiten, hoe kunt u dan uw visie in leven houden?

Ik denk dat ik mezelf al heb verklaard bij Moravia. ʻSluitenʼ betekent in mijn taal ʻveranderen.ʼ En we moeten de zaken dramatisch en drastisch veranderen als weerspiegeling van de dramatische en drastische situatie waarin we leven. Wat bijvoorbeeld een echt debat met Moravia en vooral met Firpo2 in de weg staat, is dat wij mensen lijken te zijn die niet hetzelfde tafereel zien, niet dezelfde mensen kennen, en niet naar dezelfde stemmen luisteren. U als journalist denkt misschien dat iets pas is gebeurd als het is opgeschreven, en met kop en al op de paginaʼs van een krant verschijnt. Maar wat gaat daaronder schuil? Wat hier ontbreekt, is een chirurg die de moed heeft het weefsel te onderzoeken en te zeggen: heren, dit is kanker, geen goedaardig gezwel. Wat is kanker? Het is iets dat alle cellen verandert, dat ze op een gekke manier doet groeien, voorbij iedere eerdere logica. Is de zieke die droomt over zijn vroegere gezondheid dan een nostalgicus, ook al was hij voor zijn ziekte toesloeg een dwaas en een stakker? Wij zullen ons dus in de eerste plaats moeten inspannen om hetzelfde beeld te krijgen. Ik luister naar politici met hun formules – alle politici – en ik word gek. Ze weten niet over welk land ze het hebben, ze zijn zo ver weg als de maan. En dat geldt ook voor de literatoren, de sociologen en de deskundigen op elk gebied.

Waarom denkt u dan dat sommige dingen voor u zoveel duidelijker zijn?

Ik wil niet meer over mezelf praten, misschien heb ik al te veel gezegd. Iedereen weet dat ik, als persoon, een prijs moet betalen voor wat ik zeg. Maar het zijn ook mijn boeken en films die uiteindelijk voor mij betalen. Het kan zijn dat ik me vergis, maar ik blijf denken dat we allemaal in gevaar verkeren.

Pasolini, als u het leven zo ziet – en ik weet niet eens of u deze vraag zult aanvaarden – hoe denkt u dan dat gevaar en risico te kunnen vermijden?

Het was al laat en Pasolini had het licht niet aangedaan, dus het werd lastig om aantekeningen te maken. We bladerden door mijn notities. Toen vroeg hij me mijn vragen bij hem achter te laten. ʻEr zijn antwoorden die een beetje te stellig klinken. Laat me erover nadenken, laat me ze doornemen en laat me nadenken over een conclusie. Ik heb wel iets in gedachten als antwoord op uw vraag. Ik vind het makkelijker om te schrijven dan om te praten. Ik zal u de notities geven die ik er morgenochtend aan zal toevoegen.ʼ De volgende dag, zondag, lag het levenloze lichaam van Pier Paolo Pasolini in het mortuarium van het hoofdbureau van politie in Rome.

Vertaling: Menno Grootveld

1 Antonio de Curtis, beter bekend onder zijn artiestennaam Totò, was een Italiaanse komiek, film- en theateracteur, schrijver, zanger en liedjesschrijver. Als erfgenaam van de Commedia dellʼArte-traditie was hij beroemd om het nabootsen van de lichaamsbewegingen van een marionet bij sommige van zijn optredens. Hij speelde ook de hoofdrol in enkele films van Pier Paolo Pasolini, zoals Uccellacci e Uccellini (1966).

2 Alberto Moravia (1907-1990) was een Italiaans schrijver; Luigi Firpo (1915-1989) was een Italiaans historicus en politicus.

Categorieën
Filosofie Gezondheid

Maternale wildheid

fotografie: Twitter
fotografie: Duncan de Fey

door Selby van Holthe en René ten Bos

René ten Bos is een Nederlands filosoof en columnist. Hij is hoogleraar filosofie aan de Faculteit der Managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit en dean van het Honours Programma aldaar. Selby van Holthe is in 2021 aan de Radboud Universiteit cum laude afgestudeerd in de filosofie.

ʻMama,ʼ zei de jongste bij ons thuis, ʻik hoor de hele tijd dat alles ooit weer normaal wordt, maar ik kan me eigenlijk helemaal niet meer herinneren wat normaal is.ʼ Hij is tien jaar en zit nog op de lagere school. Bijna twee jaar van zijn nog jonge leven heeft hij moeten meemaken wat Walter Benjamin en Giorgio Agamben bedoelen als ze zeggen dat de uitzondering het normale is geworden en het normale de uitzondering. Kinderen begrijpen vaak beter dan volwassenen wat filosofen bedoelen. Daar hoeven zij de moeilijke boeken van de laatsten vaak niet eens voor te lezen.

Het covidaire tijdperk waarin we beland zijn, wordt gekenmerkt door een soort radicale angst voor kinderen. Laten we wel zijn, de maatregel om kinderen op de basisschool een week langer ʻvakantieʼ te geven, is uitsluitend gebaseerd op het nogal ontnuchterende epidemiologische inzicht dat die kinderen niet gevaccineerd en dus besmettelijk zijn. In april 2020 verzekerde Jaap van Dissel het Nederlandse volk nog dat kinderen juist niet besmettelijk waren, ook al herinneren wij ons studies uit het buitenland, met name uit Israël, die dit ontkrachtten. Achteraf kun je Van Dissels opmerking nog duiden als de laatste kindvriendelijke, zij het onrealistische geste aan de jongsten onder ons. Anderhalf jaar later is van deze mooie geste niets meer over en zijn kinderen niets minder dan een gevaar voor onze opa’s en oma’s, zoals Mark Rutte het volk en de jongeren in het bijzonder voorhield op de persconferentie van 14 december 2021.

De expressies van deze angst voor kinderen zijn velerlei: kinderartsen stellen voor kinderen vanaf de jongste leeftijd te laten vaccineren, onderwijzers zijn bereid deze kinderen de hele dag met mondmaskers door scholen te laten lopen omdat hen dat opgelegd wordt, ouders sluiten hun kinderen bij een besmetting een week lang op in de zolderkamer en geven hun kroost voedsel door het voor de deur te zetten alsof het gedetineerden in een kerker zijn, de bejaarden onder ons missen weliswaar hun kleinkinderen maar zijn als de dood als ze op visite komen, bij winkels zien we dat ouderen met een boogje om kinderen heen lopen … de lijst is eindeloos. Sommigen noemen al deze gedragingen en maatregelen een kwestie van gezond verstand, want dat gezonde verstand dienen we in ongezonde tijden kennelijk te gebruiken. Maar zou het niet veeleer gaan om gestold verstand dat niet mee plooit, niet meedenkt en helemaal niets meer durft? Wij maken ons zorgen over dit gezonde verstand omdat het angstig maakt en verlammend werkt. Ondertussen zijn de rapporten over de mentale toestand van jongeren in het algemeen alarmerend. Het destijds nog demissionaire kabinet kondigde, na de publicatie van de zoveelste noodkreet, eind november aan ʻmet de grootste urgentieʼ aandacht te besteden aan de problemen van jongeren, maar sedertdien bleef alles stil en heeft men met het oog op de pandemie juist paal en perk gesteld aan de mogelijkheid om te sporten, uit te gaan of een concert te bezoeken. De nihilistische moraal van politici en veel mensen blijkt vooral uit de infantofobie die zich van menigeen meester heeft gemaakt.

Waarom laten mensen dit gebeuren? En waarom laten ze het toe dat zelfs hun eigen kinderen hieraan blootgesteld worden? Waarom voeren zoveel ouders steeds terugkerende abnormale rituelen zoals wattenstaafjes in kinderneuzen steken toch uit, ondanks hun tegenstribbelende kinderen? Je zou van ouders toch anders verwachten. Of zien we dit helemaal verkeerd?

We weten het niet. Er is enorm veel gefilosofeerd over kinderen, maar eigenlijk bedroevend weinig over ouderschap. Als er al over geschreven is, dan ging het vaak over opvoedingsthema’s waarbij het vaderlijke perspectief meestal een dominante rol speelde. Het kind werd in dergelijke moraliserende en ‘opbouwende’ literatuur vooral gezien als een toekomstige volwassene die nog een lange weg, natuurlijk bezaaid met hindernissen en gevaren, te gaan heeft. De boodschap: luister naar papa en het komt allemaal goed. Van de ontwikkeling van een moederlijk perspectief is in de filosofie, vele eeuwen een mannenzaak, nauwelijks sprake geweest, ook niet binnen het feminisme. Eén uitzondering willen wij hier graag noemen omdat ze ons te denken geeft.

Precies twintig jaar geleden verscheen het boek ‘La sauvagerie maternelle’ van de in 1964 geboren Franse filosofe Anne Dufourmantelle. Zoals de titel aangeeft, gaat dit boek over de moederlijke wildheid. Het begint als volgt:

ʻDe moeder is wild. Wild in de zin dat zij hoort bij een lichaam dat ouder is dan zij, bij een lichaam dat oorspronkelijker is dan haar eigen lichaam en dat bestaat uit modder, zand, water, stof, vocht, bloed en sappen, bij een lichaam dat dood, rot en oorlog met zich meesleept, maar ook bij een hemels maagdelijk lichaam. De taal ervan gaat vooraf aan gesproken of geschreven taal, en is een zuiver ritme dat nooit op papier verschijnt en altijd weggevaagd is omdat het niet gezegd, gekend en begrepen kan worden.ʼ

Toegegeven, dit is voor menigeen misschien wat al te psychoanalytisch, maar Dufourmantelle ziet in die moederlijke wildheid iets waar alleen moeders iets van kunnen begrijpen. Anderen hebben nooit toegang tot deze ʻmoederlijke gekte,ʼ zoals Hannah Arendt het uitdrukte. Die wildheid, zo schrijft Dufourmantelle, zorgt ervoor dat de moeder in staat is zichzelf op te offeren voor een kind. Haar uitspraak zou profetisch blijken te zijn. In de zomer van 2017 overleed Dufourmantelle toen ze een poging deed twee kinderen, niet haar eigen kinderen, uit zee te redden toen ze dreigden te verdrinken.

Onze bedoeling is niet de Franse filosofe als een lichtend moreel voorbeeld te presenteren in deze pandemische tijden. Het gaat ons meer om die wildheid die ze naar voren haalt en die we bij ouders, niet alleen moeders maar ook vaders, missen als het gaat om de bereidwilligheid mee te werken aan maatregelen die kinderen, hoe je het ook wendt of keert, schaden. Achter de onwil kinderen te laten vaccineren om oudere en kwetsbare mensen te beschermen schuilt misschien wel een onbegrijpelijke wildheid waarvan ieder kind mag hopen dat zijn ouders er nog een residu of sediment van hebben.

In een tijd, waarin iedere wildheid door covidaire angst in naam van het gezond/gestolde verstand wordt gedomesticeerd, hopen wij dat mensen in hun omgang met hun kinderen weer toegang krijgen tot het ‘zuivere ritme’ dat nooit op papier verschijnt omdat het onuitdrukbaar en vooral ook onverstandig is.