Auteur: admin

door Geert Kapteijns

Geert Kapteijns is een Nederlandse activist en als post-doc werkzaam bij SRON Netherlands Institute for Space Research

Norman Finkelstein is een Amerikaanse politicoloog die vooral bekend is als auteur van boeken en artikelen over het Israëlisch-Palestijnse conflict en de hedendaagse omgang met de herinnering aan de Holocaust.

Norman Finkelstein over zijn nieuwe boek over Gaza en waarom de Verenigde Naties een ‘rottend lijk’ zijn

Norman Finkelstein raakt me diep. Lang geleden verloor hij vanwege zijn activisme rond het Israëlisch-Palestijnse conflict zijn academische positie als politicoloog. Toch is hij boeken blijven schrijven, vaak met hulp van een heel leger vrijwilligers: factcheckers, proeflezers en onderzoekers.

Zijn werk is niet voor watjes. Voor Finkelstein telt uiteindelijk maar één ding: de Waarheid. Om die boven tafel te krijgen, neemt hij zijn lezers mee door honderden mensenrechtenrapporten en juridische documenten.

In zijn nieuwste boek, Gaza’s Gravediggers: An Inquiry into Corruption in High Places (OR Books, 2026), richt Finkelstein zijn pijlen op de corruptie binnen de Verenigde Naties, die volgens hem de Israëlische propagandaoorlog en de genocide in Gaza mede mogelijk heeft gemaakt.

We spreken elkaar via Zoom. Finkelstein, inmiddels 72, verschijnt zonder shirt voor de camera. Het is warm in New York, waar hij woont. Aan zijn slanke lichaam is te zien dat hij nog altijd iedere dag zo’n acht kilometer hardloopt. Vrijwel meteen zegt hij onomwonden dat voor hem ‘het leven toch binnenkort voorbij zal zijn.’ Als ik hem vraag of hij niet af en toe van de kleine dingen in het leven kan genieten, vergelijkt hij zichzelf met John Brown, de abolitionist die werd opgehangen vanwege zijn poging een slavenopstand te ontketenen. ‘Ik ben een fanaticus. Ik kan me onmogelijk neerleggen bij een werkelijkheid die afschuwelijk is. Dat heb ik nooit gekund. Ik word er zo boos van.’

U bekritiseert VN-rapporten waarin wat er sinds 7 oktober 2023 in Gaza is gebeurd, wordt beschreven als een oorlog tussen Hamas en Israël. Hoe overtuigt u mensen ervan dat er in werkelijkheid sprake is van genocide?

Finkelstein: Kijk naar het rapport van Amnesty International, waarin wordt geconcludeerd dat Israël genocide heeft gepleegd in Gaza. Amnesty stelt dat je, wanneer je ieder incident afzonderlijk bekijkt, nog tot de conclusie zou kunnen komen dat het om een oorlog gaat waarin Israël ernstige overtredingen heeft begaan. Maar zodra je naar het geheel kijkt, wordt dat volgens Amnesty niet langer geloofwaardig. Kijk naar het aantal gedode journalisten, medische hulpverleners, vrouwen en kinderen. Kijk ook naar de omvang van de verwoesting: het percentage scholen, ziekenhuizen en woningen dat is vernietigd. Als je al die gegevens bij elkaar neemt, is het niet langer overtuigend om wat er in Gaza is gebeurd simpelweg als een oorlog te beschrijven.

Bovendien moet je, om genocide aan te tonen, bewijzen dat er sprake is van opzet. Doorgaans kondigt niemand openlijk aan dat hij van plan is genocide te plegen. Zelfs Hitler was in het openbaar zeer terughoudend over de ‘definitieve oplossing’ van het joodse vraagstuk. In het geval van Israël zijn er echter talloze openbare uitspraken gedaan die neerkomen op: ‘We gaan hen uitroeien.’ Een voorbeeld is de uitspraak van premier Netanyahu: ‘Denk aan Amalek’ – een verwijzing naar een volk dat in het Oude Testament wordt beschreven en dat de Israëlieten op bevel van God moesten uitroeien.

Israël legde een klein, afgesloten gebied een volledige belegering op en sneed de toevoer van voedsel, brandstof, water en elektriciteit af. Israël wist wat daarvan de gevolgen zouden zijn: de gedeeltelijke of volledige vernietiging van de bevolking van Gaza. Ook dat wijst op opzet.

Waarom besloot u zich specifiek te richten op de corruptie die volgens u in rapporten van de Verenigde Naties aan het licht komt?

Finkelstein: Om te beginnen was het niet langer nodig de historische feiten op een rij te zetten, zoals ik in 2018 deed in Gaza: An Inquest into Its Martyrdom. Inmiddels kent iedereen de feiten. Dat is ook de reden waarom de publieke opinie over Israël zo snel is veranderd. Wat er gebeurde, viel eenvoudigweg niet langer te verbergen.

De feiten waren bovendien al vastgelegd in openbaar toegankelijke documenten, zoals het Zuid-Afrikaanse memorandum dat werd ingediend in de procedure bij het Internationaal Gerechtshof. Daarin werd betoogd dat er voldoende grond was om aan te nemen dat Israël genocide pleegde. Het ging om een rapport van 750 pagina’s, ondersteund door nog eens 4.000 pagina’s aan documentatie.

Toen ik een vervolg op het eerste hoofdstuk van het boek publiceerde, over wat ik de ‘Hamas-verkrachtingshoax’ noem, zei een zeer goede journalist die ik al een halve eeuw ken tegen me: ‘Norman, jij bent de enige ter wereld die dit had kunnen doen.’ Het is buitengewoon onaangenaam en geestelijk uitputtend werk om zulke rapporten en de gladde advocaten erachter nauwgezet te ontleden en hun argumenten zo te weerleggen dat ze geen enkele uitweg meer hebben.

Honderd pagina’s besteden aan de juridische redeneringen van rechter Sebutinde van het Internationaal Gerechtshof? De toenmalige president van het Hof, Joan Donoghue, het vuur na aan de schenen leggen? Dat doet vrijwel niemand. Daarom richt ik me liever op wat ik het beste kan en probeer ik op die manier mijn bijdrage te leveren, hoe bescheiden die misschien ook is.

[Hier verwijst Finkelstein eerst naar hoofdstuk 1 van zijn boek, waarin hij betoogt dat VN-rapporten ten onrechte concludeerden dat Hamas op 7 oktober seksueel geweld had gepleegd. Vervolgens doelt hij op hoofdstuk 3, waarin hij stelt dat de juridische argumentatie van rechter Sebutinde over de beschuldiging van genocide tegen Israël onsamenhangend en deels geplagieerd was, en haar waarschijnlijk door Israël was ingefluisterd. Ten slotte verwijst hij naar hoofdstuk 4, waarin hij de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof over Gaza nauwgezet analyseert. Op basis daarvan concludeert hij dat Joan Donoghue, destijds voorzitter van het Hof, later op televisie een onjuiste voorstelling van die uitspraak heeft gegeven.]

Waarom legde Israël trouwens zo sterk de nadruk op verkrachting? Vanwege de propagandistische waarde ervan. Je hebt de #MeToo-beweging en het beroep op familiewaarden, maar in de Verenigde Staten heeft het onderwerp ook nog eens een bijzondere historische lading. Denk aan de geschiedenis van het lynchen van zwarte Amerikanen op basis van beschuldigingen van verkrachting. En de Israëlische propaganda is altijd in de eerste plaats op een Amerikaans publiek gericht.

In het nawoord van uw boek schrijft u dat de Verenigde Naties een ‘rottend lijk’ waren geworden nadat de VN-Veiligheidsraad in november 2025 het door Donald Trump voorgestelde vredesplan voor Gaza had bekrachtigd. Waarom was dat volgens u zo’n beslissend moment?

Finkelstein: Geen enkele andere kwestie binnen de Verenigde Naties kent zo’n lange voorgeschiedenis als het Israëlisch-Palestijnse conflict. Vrijwel elke VN-resolutie over deze kwestie begint met een opsomming van eerdere besluiten, te beginnen met de verdelingsresolutie van 1947. Alleen al zo’n overzicht beslaat doorgaans een pagina of zeven en vat duizenden pagina’s aan eerdere beraadslagingen en besluiten van de VN samen.

In deze nieuwe resolutie van 17 november 2025 werd dat hele dossier simpelweg terzijde geschoven. Het was alsof er ‘abracadabra’ werd geroepen en de hele voorgeschiedenis in één klap verdween. En wat kwam ervoor in de plaats? Gaza werd feitelijk aan Donald J. Trump cadeau gedaan. Volgens deze regeling zou Trump voor onbepaalde tijd de uitvoerende macht over Gaza krijgen. De VN heeft als het ware de eigendomsakte van Gaza overhandigd aan die achterlijke aap. Als dat niet betekent dat de VN-Veiligheidsraad dood is, dan weet ik niet wat dan wel.

Maar inmiddels is er iets gebeurd dat zelfs dit naar de achtergrond heeft verdrongen. De Verenigde Staten en Israël hebben Iran aangevallen – volgens mij een van de meest brutale en flagrante daden van agressie uit de moderne geschiedenis. Heeft de VN-Veiligheidsraad die aanval veroordeeld? Nee. Er gebeurde helemaal niets.

Denkt u dat hetzelfde zou zijn gebeurd als Kamala Harris de presidentsverkiezingen had gewonnen?

Finkelstein: De steun die Israël onder Biden en Trump kreeg, verschilde naar mijn mening niet wezenlijk. Kamala Harris is een leeghoofd. Voor zover ik kan beoordelen, beschikt ze niet over noemenswaardige kwalificaties. Dat betekent dat ze waarschijnlijk afhankelijk zou zijn geweest van dezelfde mensen achter de schermen die ook onder Biden de koers bepaalden.

Trump heeft uiteindelijk wel degelijk een staakt-het-vuren afgedwongen, iets wat Biden volgens mij niet zou hebben gedaan. Waarom deed Trump dat? Niet omdat het hem iets kan schelen hoeveel mensen er in Gaza worden gedood. Hij is een achterlijke aap. Ik zou hem nog niet in een dierentuin zetten, want dan zou hij het gemiddelde IQ daar omlaaghalen.

Bij Trump draait alles om twee dingen: zijn ijdelheid en zijn portemonnee. Volgens mij dwong hij het staakt-het-vuren af omdat hij vastbesloten was zijn ‘deal van de eeuw’ met Saoedi-Arabië te sluiten. Hij wilde het land formeel laten toetreden tot de Abraham-akkoorden – de reeks overeenkomsten waarmee de betrekkingen tussen Israël en diverse Arabische staten onder Amerikaanse leiding werden genormaliseerd. Maar zolang de genocide in Gaza voortduurde, konden de Saoedi’s die stap niet zetten. Trump moest hun daarom een argument verschaffen waarmee ze konden volhouden dat de genocide in Gaza voorbij was. En hij begreep heel goed dat, als hij Saoedi-Arabië zover kreeg zich bij de Abraham-akkoorden aan te sluiten, dit voor zijn familie een goudmijn aan vastgoeddeals kon opleveren.

De vorige keer dat we elkaar spraken, zei u dat u uw gevoel van richting en doel was kwijtgeraakt. Hoe voelt u zich nu? Is er nog iets wat u wilt doen? Komt er nog een volgend boek?

Finkelstein: Het is hopeloos. Weet je hoeveel nieuwe instanties er worden opgetuigd in het kader van het door de VS geleide ‘vredesplan’? Alle aasgieren cirkelen rond het lijk van Gaza, in de hoop er geld aan te verdienen. Weet je welke landen troepen naar Gaza sturen als onderdeel van de door de VS gesteunde Internationale Stabilisatiemacht? Je moet er bijna om lachen. Ben je er klaar voor? Kosovo. Albanië. Burundi. Oeganda. Iedereen probeert geld te verdienen aan Gaza. Het is ziekelijk. Ik word er zo boos van dat ik er vannacht niet van kon slapen.

Oorspronkelijke tekst (Engels): NLR Sidecar, 7 augustus 2026

door Anatol Lieven

Anatol Lieven is een Britse auteur, journalist en politiek analist.

Hardliners aan beide kanten van de oorlog in Oekraïne jagen een hersenschim na en hopen op een wonder. Moskou lijkt ervan uit te gaan dat de Oekraïense verdedigingslinies – die de Russische opmars al jaren tot een trage en bloedige uitputtingsslag beperken – op korte termijn plotseling zullen instorten. Of dat de Europese financiële en militaire steun die deze verdediging mogelijk maakt, opeens zal opdrogen. Veel westerse commentatoren – en sommige, maar zeker niet alle Oekraïense veiligheidsexperts – lijken gevangen te zitten in een vergelijkbare illusie. Dankzij drones en satellietinformatie is het voor Rusland vrijwel onmogelijk geworden om ongemerkt voldoende troepen en materieel samen te brengen voor een grote doorbraak. Daardoor heeft het Oekraïense leger de Russische opmars grotendeels tot stilstand weten te brengen. Toch lijken veel westerse waarnemers ervan uit te gaan dat Rusland niet in staat zal zijn diezelfde technologieën te gebruiken om een Oekraïense doorbraak eveneens te verhinderen.

Westerse militaire deskundigen die beweren dat Oekraïne ‘het tij heeft gekeerd,’ lijken de lessen van deze oorlog zó makkelijk terzijde te schuiven dat er ernstige vragen rijzen over hun deskundigheid of oprechtheid. Het veelgeprezen Oekraïense succes bij de aanvallen op Russische olieraffinaderijen – waarbij overigens slechts ongeveer dertien procent van de productiecapaciteit werd uitgeschakeld – wordt ruimschoots tenietgedaan door de Russische blokkade van de haven van Odessa en de schade die Rusland heeft toegebracht aan het Oekraïense transportnetwerk en de elektriciteitsvoorziening. Bovendien is Rusland inmiddels beter in staat de Oekraïense infrastructuur te vernietigen, doordat de levering van Amerikaanse luchtverdedigingsraketten aan Oekraïne als gevolg van de oorlog met Iran is stilgevallen.

Russische ultranationalisten met wie ik heb gesproken, blijven volhouden dat Rusland Odessa kan veroveren. Daarvoor zouden de Russische strijdkrachten zich echter een weg moeten vechten door de benedenloop van de Dnjepr of een grootschalige amfibische aanval moeten uitvoeren. In dat laatste geval zou Rusland eerst zijn Zwarte Zeevloot opnieuw moeten opbouwen, omdat die door Oekraïense raket- en droneaanvallen zwaar is uitgedund en uit haar basis in Sevastopol is verdreven. In delen van de westerse media leeft een vergelijkbare illusie, maar dan in omgekeerde richting: het Oekraïense succes bij het beschadigen van de Russische marine en de aanvoerroutes naar de Krim zou betekenen dat Oekraïne het schiereiland kan heroveren. Maar net zoals Rusland bij een aanval op Odessa voor enorme militaire obstakels zou staan, zou Oekraïne voor de herovering van de Krim de Dnjepr moeten oversteken en zich vervolgens een weg naar het schiereiland moeten vechten, of een invasie over zee moeten uitvoeren – met een marine waarover het niet beschikt.

Het is moeilijk te zeggen wat erger zou zijn: dat we bewust worden voorgelogen, of dat de gepensioneerde officieren en veiligheids‘deskundigen’ die een spoedige Oekraïense overwinning voorspellen, deze onzin werkelijk geloven. Waarschijnlijk is de eensgezindheid binnen de Europese politiek, het ambtelijk apparaat, de media, de academische wereld en de denktanks inmiddels zó groot en allesoverheersend dat zij er inderdaad zelf van overtuigd zijn, simpelweg omdat vrijwel niemand nog een afwijkend geluid laat horen. Wie op zoek is naar andere, meer realistische analyses, ziet zich helaas maar al te vaak gedwongen uit te wijken naar populistisch rechts.

De situatie aan het front in Oost-Oekraïne doet inmiddels denken aan de patstelling aan het westfront in 1916, maar met één cruciaal verschil. Eind 1916 waren de nieuwe wapens en tactieken die twee jaar later zouden bijdragen aan het einde van de oorlog al in ontwikkeling, al stonden ze nog in de kinderschoenen. Tanks, vliegtuigen en nieuwe infiltratietactieken wisten uiteindelijk de impasse van machinegeweren en prikkeldraad te doorbreken. Vandaag is er geen vergelijkbare militaire omwenteling in zicht. De enorme verliezen die drones veroorzaken, kunnen uiteindelijk leiden tot de ontwikkeling van onbemande tanks en robotsoldaten – die, anders dan mensen, zouden kunnen blijven oprukken wanneer de eenheden om hen heen worden vernietigd. Het lijkt echter zeer onwaarschijnlijk dat zulke technologieën snel genoeg op grote schaal beschikbaar komen om het verloop van de huidige oorlog in Oekraïne nog wezenlijk te veranderen.

Het enige concrete geschilpunt waarover beide partijen nog strijden, is de controle over de ongeveer elf procent van de Donbas die nog in Oekraïense handen is. Rusland eist dat gebied op als onderdeel van de voorwaarden voor vrede. Het gaat om ongeveer 5.200 vierkante kilometer. De schrille tegenstelling tussen de beperkte omvang van het betwiste gebied en het enorme menselijke leed dat de strijd erom veroorzaakt, roept herinneringen op aan veldslagen als die bij Bapaume en Passendale. Alleen al in de strijd om de controle over het onbeduidende stadje Pokrovsk – in de Sovjettijd Krasnoarmeisk geheten – zijn aan beide zijden mogelijk honderdduizend militairen omgekomen. Het is een plaats waar ik vroeger, onderweg van Dnipropetrovsk naar Donetsk, langsreed zonder er ook maar enige aandacht aan te schenken.

Beide partijen stellen dat dit gebied van cruciaal strategisch belang is, omdat er een reeks zwaar versterkte Oekraïense steden ligt. Volgens Oekraïne zijn die onmisbaar voor de verdediging van het land. Rusland stelt daarentegen dat ze in de toekomst als uitvalsbasis zouden kunnen dienen voor een Oekraïense poging om de rest van de Donbas te heroveren. Geen van beide argumenten overtuigt mij volledig. De Russen hebben slechts zeer langzaam terrein gewonnen bij hun aanvallen op de door Oekraïne bezette steden in de Donbas, maar ook pogingen om elders over open terrein op te rukken hebben nauwelijks iets opgeleverd. Als een vredesakkoord – zoals de regering-Trump heeft voorgesteld – zou voorzien in de demilitarisering van dit deel van de Donbas, zou Oekraïne met Europese steun enkele kilometers westelijker een nieuwe verdedigingslinie kunnen aanleggen. Voor Kyiv gaat het echter niet alleen om een strategische, maar vooral ook om een morele kwestie. Iedere Oekraïner met wie ik hierover heb gesproken – ook degenen die wanhopig hopen op vrede door middel van een compromis – zegt in wezen hetzelfde: Oekraïne zou in een vredesakkoord kunnen erkennen dat het gebied dat Rusland nu bezet voorlopig in Russische handen blijft. Maar grondgebied dat Oekraïne zelf nog in handen heeft formeel afstaan, is voor iedere Oekraïense regering moreel en politiek ondenkbaar.

Het Russische argument dat het noordwestelijke deel van de Donbas van groot praktisch belang is, overtuigt nog minder. Moskou stelt niet alleen dat het gebied in de toekomst als uitvalsbasis zou kunnen dienen voor een Oekraïense aanval op door Rusland gecontroleerd grondgebied, maar ook dat het van essentieel belang is voor de watervoorziening van de steden Donetsk en Loehansk. Die argumenten zijn echter niet bijzonder sterk. Een toekomstig Oekraïens offensief zou immers op vrijwel elke plek langs de frontlinie kunnen worden ingezet. Bovendien zou het niet al te moeilijk zijn om vanuit Rusland alternatieve watervoorzieningen voor de Donbas aan te leggen. Achter gesloten deuren erkennen veel Russische analisten dat deze argumenten vooral voor de vorm worden aangevoerd. De werkelijke reden waarom Moskou blijft vasthouden aan de verovering van dit kleine stuk grondgebied is volgens hen een andere: zonder dit gebied wordt het veel moeilijker om de oorlog als een overwinning te presenteren, vol te houden dat het een goed idee was om eraan te beginnen en te rechtvaardigen dat de enorme verliezen de moeite waard zijn geweest.

Hoewel het Russische leger enkele successen heeft geboekt, zijn de resultaten tot dusver over het geheel genomen uiterst mager. Dat geldt niet alleen in vergelijking met de doelstellingen die het Kremlin bij het begin van de invasie in februari 2022 voor ogen had, maar ook tegen de achtergrond van de vier eeuwen waarin Rusland het grootste deel van Oekraïne domineerde. Rusland heeft weliswaar een landcorridor naar de Krim veroverd, waardoor zowel de veiligheid als de watervoorziening van het schiereiland aanzienlijk zijn verbeterd. Ook heeft het de Oekraïense strijdkrachten ver genoeg van Donetsk en Loehansk teruggedrongen om deze steden buiten het bereik te brengen van de artillerie waarmee Oekraïne ze tussen 2014 en 2022 met tussenpozen beschoten heeft. Maar ik betwijfel sterk of Poetin de oorlog zou zijn begonnen als hij had geweten dat dit na vierenhalf jaar vrijwel alles zou zijn wat Rusland had bereikt.

Ook bij de Oekraïense politieke elites kunnen we ons afvragen of zij, met de kennis van nu, de Minsk-akkoorden – die de Donbas autonomie binnen Oekraïne toekenden – zouden hebben ondermijnd, waarmee ze hebben bijgedragen aan het ontstaan van dit conflict. Aan de ene kant kunnen zij er voldoening uit putten dat de oorlog de Oekraïense nationale identiteit heeft geconsolideerd en de overgrote meerderheid van de bevolking tegen Rusland heeft gekeerd. Bovendien heeft de oorlog Zelensky de status van een historische nationale leider bezorgd en ultranationalistische groeperingen in staat gesteld grote invloed binnen delen van de strijdkrachten te verwerven.

Daar staat tegenover dat honderdduizenden jonge Oekraïense mannen zijn omgekomen, de economie is verwoest, miljoenen mensen naar het Westen zijn gevlucht – van wie velen waarschijnlijk nooit meer zullen terugkeren – en het geboortecijfer dramatisch is gedaald. Onder de Oekraïense bevolking lijkt de stemming te zijn veranderd. Recente opiniepeilingen wijzen erop dat een meerderheid een overwinning inmiddels vooral ziet als het beëindigen van de oorlog zonder verdere concessies en een terugkeer naar een ‘normaal leven.’ De hoop dat Oekraïne Rusland nog uit de bezette gebieden kan verdrijven, is grotendeels verdwenen.

Toch lijken alle partijen in het conflict, zoals de situatie er nu voorstaat, vast te zitten in hun huidige posities en er belang bij te hebben dat de oorlog voortduurt. Politiek gezien lijkt dat voor iedereen aantrekkelijker dan de concessies te doen die nodig zijn om een einde aan de oorlog te maken. Misschien zien zowel Zelensky als Poetin – al dan niet bewust – ook met grote bezorgdheid uit naar de politieke, sociale en economische problemen waarmee zij na afloop van de oorlog te maken zullen krijgen. Een daarvan is de moeilijke transitie van een oorlogseconomie naar een economie in vredestijd. Poetin zou bovendien geconfronteerd kunnen worden met kritische vragen over de onthutsende incompetentie waarmee zijn regering de oorlog is begonnen. Zowel Oekraïne als Rusland staat daarnaast voor de enorme opgave om grote aantallen verbitterde en getraumatiseerde militairen na de oorlog weer in de burgermaatschappij te laten terugkeren.

Wat de westerse bondgenoten van Oekraïne betreft, wordt de regering-Trump momenteel vooral in beslag genomen door de oorlog met Iran. Tegelijkertijd lijkt Washington er genoegen mee te nemen dat Europese landen blijven betalen voor Amerikaanse wapens die aan Oekraïne worden geleverd. De kans op een radicaal nieuwe aanpak om de oorlog te beëindigen wordt nog kleiner als de Democraten bij de tussentijdse verkiezingen in november de controle over het Congres weten te veroveren. Dat komt enerzijds doordat de overgrote meerderheid van de Democraten in het Congres zich volledig achter een Oekraïense ‘overwinning’ heeft geschaard en zich tegen een vredescompromis heeft verzet. Anderzijds zullen zij waarschijnlijk vrijwel elk initiatief van de regering-Trump met wantrouwen tegemoet treden. De Europese regeringen hebben zich ondertussen zo sterk vastgelegd op wat in feite neerkomt op onvoorwaardelijke steun aan Oekraïne, dat het moeilijk voorstelbaar lijkt dat zij serieus naar een compromisvrede zullen streven. Tijdens een bijeenkomst in Londen op 7 juni formuleerden de ‘E3’ – het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland – samen met Oekraïne een aantal voorwaarden voor een vredesregeling. Daartoe behoorden een onmiddellijk staakt-het-vuren vóór het begin van de onderhandelingen, de inzet van ‘een multinationale troepenmacht voor Oekraïne’ en behoud van het recht van Oekraïne om tot de NAVO toe te treden. Aangezien de Russische regering herhaaldelijk heeft verklaard dat deze voorwaarden voor haar onbespreekbaar zijn, komen de eisen in de praktijk neer op een gezamenlijk veto tegen iedere vredesregeling. Illustratief voor deze kritiekloze eensgezindheid was de nieuwe Britse premier Andy Burnham, die vrijwel onmiddellijk verklaarde de bestaande koers te zullen voortzetten.

Het hoogst haalbare waarop de betrokken leiders nog lijken te kunnen hopen, is dat de oorlog uiteindelijk eindigt door wederzijdse uitputting. Maar dat zou waarschijnlijk geen duurzame vrede opleveren. Eerder dreigt dan een wankel bestand dat regelmatig wordt geschonden, zoals sinds 1948 in Kasjmir of tussen 2015 en 2022 in Oost-Oekraïne. Het is moeilijk voorstelbaar dat iemand werkelijk zou geloven dat zo’n uitkomst in het belang is van Europa of Oekraïne. Een dergelijk langdurig en instabiel bestand zou onder meer een toekomstige toetreding van Oekraïne tot de Europese Unie onmogelijk maken. Overigens is het de vraag of zo’n EU-lidmaatschap überhaupt haalbaar is, gezien de grote problemen die het voor verschillende belangrijke lidstaten zou veroorzaken. Polen en andere Oost-Europese landen zouden een deel van de subsidies die zij nog altijd uit Brussel en van West-Europese landen ontvangen, moeten afstaan, zodat dat geld kan worden gebruikt voor de wederopbouw en ontwikkeling van Oekraïne. Ook zou het gemeenschappelijk landbouwbeleid ingrijpend moeten worden hervormd. Europese boeren – met name in Frankrijk – zouden daardoor zwaar onder druk komen te staan, met het risico dat velen van hen failliet gaan.

Dit alles laat twee andere mogelijkheden open. De eerste is dat Europa het komende jaar, of in de jaren daarna, te maken krijgt met een combinatie van economische crises en politieke onrust die zo ernstig is dat het onmogelijk wordt om Oekraïne op het huidige niveau te blijven steunen. Een cruciale vraag zal zijn of het Rassemblement National volgend voorjaar de Franse presidentsverkiezingen wint. Jordan Bardella heeft geprobeerd zijn standpunten over Oekraïne in overeenstemming te brengen met die van de NAVO en de EU. Marine Le Pen daarentegen beschouwt zichzelf eerder als erfgenaam van De Gaulles ideeën over een gemeenschappelijke Europese veiligheidsorde waarin ook Rusland een plaats heeft. Tegelijkertijd geldt dat de aanhangers van Bardella, hoewel zij weinig tot geen sympathie voor Rusland hebben, andere problemen als veel urgenter beschouwen. Voor hen vormen migratie, criminaliteit en sociale ontwrichting veruit de grootste bedreigingen voor Frankrijk.

De tweede mogelijkheid is dat de oorlog zich zonder grote overwinningen aan beide kanten blijft voortslepen, totdat Rusland uiteindelijk – na nog meer jaren van strijd en nog meer doden – ook het laatste deel van de Donbas verovert. Poetin zou dat vervolgens als een overwinning kunnen presenteren. Het zou echter onverstandig zijn ervan uit te gaan dat de oorlog op deze manier kan blijven voortduren zonder dat er een ernstige escalatie plaatsvindt. Tot nu toe heeft zowel Rusland als de NAVO een zekere terughoudendheid betracht, waardoor een directe confrontatie is voorkomen, ondanks de druk van hardliners aan beide kanten. Maar het risico op een rampzalig incident blijft altijd bestaan. Een voorbeeld daarvan is de verkeerd gerichte Amerikaanse raketaanval waarbij een basisschool in Iran werd verwoest.

Russische analisten hebben mij verteld dat zij ervan overtuigd zijn dat Poetin min of meer gedwongen zou zijn de confrontatie met Europese NAVO-landen te escaleren als een Oekraïense raket of drone – zelfs per ongeluk – een school in Moskou of Sint-Petersburg zou treffen. Volgens de Russen hebben Europese NAVO-landen Oekraïne immers geholpen bij het selecteren van doelen, en zij menen daarvoor goede gronden te hebben. Zo’n incident zou precies de gelegenheid kunnen bieden waarop Russische hardliners hopen. Zij zijn ervan overtuigd dat Rusland alleen de volledige overwinning kan behalen waarvan zij nog altijd dromen door de Europese landen zoveel angst aan te jagen dat deze hun steun aan Oekraïne intrekken. Tegelijkertijd heeft ook de Oekraïense regering zich ingespannen om een rechtstreekse confrontatie tussen Rusland en de NAVO dichterbij te brengen. Zo heeft zij westerse media voortdurend voorzien van ‘informatie’ over Ruslands agressieve ambities om zijn macht wereldwijd uit te breiden.

In de laatste decennia van de Koude Oorlog leidde het gevaar dat een escalatie zou uitmonden in een nucleaire catastrofe – ondanks de westerse angst voor Sovjetagressie – tot een sterke bereidheid binnen het westerse establishment om naar ontspanning en toenadering te streven. Na de val van de Sovjet-Unie bleek bovendien dat de dreiging van Sovjetagressie in het Westen sterk was overdreven. Tegenwoordig is het gevaar van escalatie veel groter, maar die les lijkt niet te zijn geleerd. De bereidheid om naar ontspanning en toenadering te streven is vrijwel verdwenen. Die moet worden hersteld voordat het te laat is.

Vertaling: Menno Grootveld

Oorspronkelijke tekst (Engels): Le Monde diplomatique, mei 2026

door Ilan Pappé

Ilan Pappé is een Israëlische historicus en politiek wetenschapper

Hoe een beweging om joden te redden en het jodendom te moderniseren veranderde in een koloniaal nederzettingsproject

Zionistische leiders hebben lange tijd gediscussieerd over de vraag of Palestijnen ertoe konden worden bewogen vrijwillig te vertrekken, of dat hun vertrek alleen met geweld kon worden afgedwongen. Vanaf het midden van de jaren twintig, toen steeds meer land werd aangekocht en de spanningen opliepen, kregen deze ideeën steeds vastere voet aan de grond

Halverwege de jaren twintig veranderde de koers van de zionistische beweging. Het ging niet langer uitsluitend om het streven naar een thuisland waar joden veilig zouden kunnen leven, afhankelijk van de bescherming van grotere imperiale mogendheden. Steeds nadrukkelijker richtte de beweging zich op de kolonisatie van Palestina, waarbij de inheemse bevolking zonder veel terughoudendheid van haar land werd verdreven. Bovendien ging de beweging deze onteigening steeds meer beschouwen als noodzakelijk voor de verwezenlijking van een joods thuisland.

Tegen 1926 had de zionistische beweging de bestaande verhoudingen rond grondbezit, die teruggingen tot de Ottomaanse hervormingen van het midden van de negentiende eeuw, ingrijpend veranderd. Door deze hervormingen hoefde grond niet langer uitsluitend van de staat te worden gepacht en konden vermogende particulieren grond in eigendom verwerven. Daardoor kwamen grote stukken land in handen van een kleine groep grootgrondbezitters. Velen van hen woonden buiten Palestina en waren zogenoemde afwezige landeigenaren. Een kleiner deel behoorde tot de Palestijnse elite.

Wanneer land van eigenaar wisselde, maakten de dorpen en hun bewoners in zekere zin deel uit van die overdracht. Volgens het gewoonterecht hadden de dorpsbewoners bepaalde verplichtingen tegenover de landeigenaar, maar van hen werd niet verwacht dat zij het land zouden verlaten. Dat veranderde pas toen het Britse bestuur de regels aanpaste. In 1920 schaften de Britten om te beginnen veel van de bestaande beperkingen op de aankoop van grond af. Hoewel zij, vanwege het Palestijnse verzet, enkele beperkingen stelden aan grondaankopen door zionistische organisaties, betekende dit in de praktijk dat de zionistische beweging zoveel land kon kopen als haar financiële middelen toelieten. Daarnaast classificeerden de Britten Palestijnse dorpelingen, van wie velen al generaties lang dezelfde grond bewerkten, voortaan als pachters. Daarmee werd hun recht om op het land te blijven afhankelijk van de toestemming en welwillendheid van de landeigenaar.

Tussen 1921 en 1925 kocht de American Zion Commonwealth ongeveer 33 hectare grond in het toenmalige Marj ibn Amr, tegenwoordig bekend als de Jezreelvallei, van de in Beiroet gevestigde familie Sursock. In 1929 verwierf het Joods Nationaal Fonds vervolgens ongeveer 3 hectare in het toenmalige Wadi Hawarith, tussen Haifa en Tel Aviv, nadat de erfgenamen van de oorspronkelijke Libanese eigenaar diens schulden niet konden aflossen. In beide gevallen verdreven de nieuwe zionistische kolonisten de dorpelingen en boeren die de grond tot dan toe hadden bewerkt, soms met geweld.

Gedreven door het ideaal dat joden zelf het land zouden bewerken, vroegen zionistische organisaties de Britse autoriteiten om uitzettingsbevelen. Die werden ook verleend. Daarmee begon de etnische zuivering van Palestina, een proces dat tot op de dag van vandaag voortduurt.

Wat ooit begon als een beweging die joden wilde beschermen en het jodendom wilde moderniseren door het vorm te geven als een nationale identiteit naast andere, had zich inmiddels duidelijk ontwikkeld tot een kolonistenproject dat afhankelijk was van de onderwerping van een ander volk. Bij nederzettingskolonialisme streven de kolonisten ernaar de bestaande inheemse samenleving te vervangen door hun eigen samenleving. Door kolonisten die hun eigen cultuur en maatschappelijke orde willen vestigen, wordt de plaatselijke bevolking – die zich duidelijk van hen onderscheidt – gezien als een obstakel dat uit de weg moet worden geruimd. Zo’n proces gaat vrijwel onvermijdelijk gepaard met geweld en wreedheid. In Australië vonden bijvoorbeeld gedurende 140 jaar Britse kolonisatie minstens 270 bloedbaden onder de Aboriginalbevolking plaats.

Het proces draait echter niet alleen om bruut geweld. Kolonisten wissen ook het verleden uit, waardoor het lijkt alsof de geschiedenis pas met hun komst begint. Bestaande tradities en gebruiken verdwijnen, terwijl lokale voedselbronnen worden toegeëigend en vervolgens als onderdeel van de cultuur van de kolonisten worden voorgesteld. Eenvoudig gezegd: het land is niet leeg, dus maken de kolonisten het leeg.

De Australische wetenschapper Patrick Wolfe, gespecialiseerd in nederzettingskolonialisme, omschreef de houding van de kolonisten als de ‘logica van eliminatie.’ Volgens hem is die eliminatie weliswaar niet volledig, maar is het koloniale project er voortdurend op gericht haar te voltooien. Met andere woorden: zolang Israël vasthoudt aan een koloniale mentaliteit, zal vreedzaam samenleven met de Palestijnen niet mogelijk zijn.

Deze acties komen niet uit het niets. Voorafgaand aan en tijdens dergelijke daden van etnische zuivering en genocide bouwen kolonisten een ideologische rechtvaardiging op en proberen zij daarvoor een consensus te creëren. Ze schrijven over hun bedoelingen, soms openlijk, soms meer verhuld. Die denkwereld komt zelfs tot uiting in ogenschijnlijk onschuldige cultuurvormen, zoals de schilderkunst. Zo schilderden vroege zionistische kunstenaars het landschap van hun toekomstige thuisland zonder de Palestijnse dorpen die daar in werkelijkheid lagen af te beelden.

Hoe rechtvaardigden kolonisten hun houding tegenover de inheemse bevolking? Zoals bij veel andere koloniale projecten gebeurde dat door de oorspronkelijke bewoners te ontmenselijken en hen af te schilderen als ‘wilden’ of ‘primitieven.’ Een bijzonder hardnekkig beeld was dat Palestijnen ‘nomaden’ zouden zijn: mensen zonder werkelijke binding met het land. Dit terwijl veel Palestijnse dorpen al duizenden jaren bestonden. Tegelijkertijd presenteerden de kolonisten hun eigen streven als een nobele onderneming. Zij beweerden een achtergebleven gebied de voordelen van modernisering en ‘beschaving’ te brengen.

Maar nederzettingskolonialisme verschilt op één cruciaal punt van het klassieke kolonialisme. Klassieke kolonialisten zagen zichzelf als de brengers van moderniteit aan de ‘wilden.’ Nederzettingskolonisten beschouwden zichzelf daarentegen vooral als moderniseerders van het land, niet van de bevolking die er woonde. Die bevolking vormde in hun ogen een obstakel dat uit de weg moest worden geruimd. Ook vandaag de dag wordt in Israël nog vaak de mythe herhaald dat Palestina vóór de komst van de zionisten weinig meer was dan een uitgestrekte woestenij, die zij vervolgens ‘tot bloei brachten.’

Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, herhaalde dit oude cliché in haar felicitatieboodschap ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van Israël. Palestina was echter allerminst een woestijn, en de mensen die er woonden waren evenmin primitieve nomaden. Hoewel dergelijke voorstellingen werden verspreid om het zionistische project aantrekkelijker te maken voor joden in Europa en elders, waren zionistische denkers zich er terdege van bewust dat Palestina een inheemse bevolking had met wie zij rekening moesten houden.

Al lang vóór de jaren twintig bespraken zionistische leiders al hoe de Palestijnse bevolking kon worden verdreven. Sommige zionistische ideologen hoopten dat Palestijnen vrijwillig naar naburige Arabische landen zouden emigreren als hun daarvoor een passende financiële vergoeding werd geboden. Als zij daar niet toe bereid waren, bleef gedwongen verhuizing echter een mogelijkheid. Vanaf het midden van de jaren twintig tot 1948 werkten zionistische leiders en activisten deze ideeën steeds verder uit. In 1948 brak het moment aan waarop ze in praktijk konden worden gebracht. Wat aanvankelijk nog betrekkelijk vage ideeën waren geweest, kreeg toen de vorm van een uitgewerkt plan dat zou leiden tot de etnische zuivering van de helft van de Arabische bevolking van Palestina.

De grootschalige landaankopen in de jaren twintig en de daarmee gepaard gaande etnische zuivering van Palestijnen maakten een einde aan een betrekkelijk rustige periode. Tegen het einde van het decennium liepen de spanningen tussen joodse kolonisten en Palestijnen steeds verder op, waarna gewelddadige confrontaties in de jaren dertig steeds vaker voorkwamen. Beide partijen raakten bovendien in conflict met de Britse autoriteiten, die zij ervan beschuldigden onvoldoende bescherming te bieden.

De voortekenen van een naderende ramp waren al duidelijk zichtbaar. Palestijnen die kort daarvoor hun land waren kwijtgeraakt – en waren verdreven van de landbouwgrond die zij zelf vruchtbaar hadden gemaakt – zagen zich gedwongen naar de steden te trekken. Zij waren het slachtoffer geworden van zogenaamd ‘socialistische’ zionistische groeperingen die bekendstonden als Hebrew Labour. Deze bewegingen waren ervan overtuigd dat de joden alleen konden moderniseren door zelf productieve arbeid te verrichten.

Daarom wilden zij dat het werk in de landbouw uitsluitend door joden werd verricht. Zelfs joodse werkgevers die Palestijnse landarbeiders in dienst hadden, verzetten zich tegen dit beleid. Het betekende immers dat zij ervaren arbeidskrachten moesten ontslaan en vervangen door kolonisten die soms nog nooit op een echte boerderij hadden gewerkt. Landeigenaren die zich hiertegen verzetten, werden echter onder druk gezet en publiekelijk aan de schandpaal genageld, totdat zij uiteindelijk toegaven. Zo trokken steeds meer Palestijnen, berooid en van hun land verdreven, naar de steden op zoek naar werk.

In 1929 liepen de spanningen op catastrofale wijze uit de hand tijdens wat onder Palestijnen bekendstaat als de Al-Buraq-opstand (thawrat al-buraq). Op 15 augustus organiseerden leden van de Haganah en revisionistische zionisten, geïnspireerd door Ze’ev Jabotinsky, demonstraties bij de Klaagmuur. Een dag later volgden islamitische tegendemonstraties. Gedurende de daaropvolgende week vonden gewelddadige confrontaties tussen moslims en joden plaats. Op 23 augustus, na het islamitische vrijdaggebed, werden zeventien joden gedood. Dit ontketende een kettingreactie van geweld, waarbij binnen een week 133 joden en 116 Palestijnen om het leven kwamen. Het geweld bleef niet beperkt tot Jeruzalem, maar verspreidde zich naar andere steden. Het beruchtste voorbeeld was het bloedbad van Hebron op 24 augustus 1929. De joodse gemeenschap van Hebron vormde een kleine minderheid die al eeuwen vóór de opkomst van het zionisme in Palestina woonde en vreedzaam samenleefde met de plaatselijke moslimgemeenschap. Voor beide gemeenschappen is Hebron een heilige plaats, omdat zich daar volgens hun religieuze tradities het graf bevindt van de profeet Abraham, die zowel door joden als moslims wordt vereerd.

Jonge zionistische jesjivastudenten – studenten aan joodse religieuze scholen – die moderne Europese kleding droegen, werden daarentegen als ongewenste nieuwkomers beschouwd. Toen het nieuws over de confrontaties in Jeruzalem Hebron bereikte, trokken moslims uit omliggende dorpen de stad binnen. Daarbij werden 67 joden vermoord, al wisten sommigen aan het geweld te ontkomen doordat sympathiserende moslimgezinnen hun onderdak boden. Tegenwoordig wordt het bloedbad van Hebron – een gruwelijke misdaad – in het officiële Israëlische discours aangehaald als ‘bewijs’ dat vreedzaam samenleven onmogelijk zou zijn. Ironisch genoeg wordt het daarmee ook gebruikt om latere bloedbaden onder Palestijnen te rechtvaardigen.

Hoewel de directe aanleiding voor de gebeurtenissen van 1929 religieus van aard was, verspreidden de onlusten zich snel en kregen ze een verwoestend karakter toen Palestijnen zagen hoe de bestaande maatschappelijke orde uiteenviel. Het geweld vormde een uitbarsting van frustratie na een decennium waarin de zionistische beweging grote vooruitgang had geboekt. Voor Palestijnen op het platteland werd in die jaren steeds duidelijker wat hun volgens hen te wachten stond: etnische zuivering en doelbewuste verarming.

Naarmate steeds meer Palestijnen uit de landbouw werden verdreven, ontstonden er sloppenwijken. In die van Haifa, in het noorden van Palestina, kreeg een nieuwe vorm van Palestijns verzet tegen het zionisme en de Britse steun daaraan gestalte: de guerrillastrijd. In deze omgeving trad een charismatische prediker naar voren: imam Izz al-Din al-Qassam (1882–1935). Later werden zowel de militaire vleugel van Hamas als de eerste raketten van deze organisatie naar hem vernoemd.

Ook veel seculiere Palestijnse verzetsbewegingen eren zijn nalatenschap, omdat hij de guerrillastrijd introduceerde in het Palestijnse verzet, aanvankelijk in een vrijwel kansloze strijd tegen de Britten. Al-Qassam had in zijn geboorteland Syrië ervaring opgedaan met antikoloniaal verzet. In de sloppenwijken van Haifa wist hij jonge moslims te inspireren om eigen paramilitaire groepen op te richten en zich voor te bereiden op een langdurige strijd tegen het Britse koloniale bewind.

Geconfronteerd met een sterke toename van de joodse immigratie en steeds intensiever toezicht door de Britse autoriteiten zag al-Qassam zich echter gedwongen eerder dan gepland tot actie over te gaan. Op 20 november 1935 hield hij samen met elf medestrijders in de heuvels bij Jenin enkele uren stand tegen een veel grotere Britse troepenmacht. Uiteindelijk werden al-Qassam en vier van zijn medestrijders gedood.

De volgende dag werd in Haifa een algemene staking uitgeroepen. De dood van al-Qassam inspireerde steeds meer jonge Palestijnen om de wapens op te nemen en zich voor te bereiden op een strijd tegen Groot-Brittannië, met als doel de Britse regering te dwingen haar steun aan het zionistische project op te geven. Hoewel de gewapende opstand van al-Qassam weinig kans van slagen had, effende zij de weg voor het beter georganiseerde Palestijnse verzet dat in de tweede helft van de jaren dertig zou ontstaan.

Vertaling: Menno Grootveld

Oorspronkelijke tekst (Engels): UnHerd, 28 april 2026

door Sohrab Ahmari

Sohrab Ahmari is de Amerikaanse eindredacteur van UnHerd en de auteur van het onlangs verschenen Tyranny, Inc: How Private Power Crushed American Liberty — and What To Do About It

We snakken naar grootse verhalen

Spectaculaire gebeurtenissen – zoals de poging tot moord van dit weekend op Donald Trump en zijn kabinet in Washington – kunnen de indruk wekken dat we in uitzonderlijke tijden leven: ongekend onrustig en gewelddadig. Maar zelfs een basiskennis van de geschiedenis laat zien dat dit idee van ‘alles is nu erger dan ooit’ niet klopt. Van de dood van Alexander Hamilton door een duel tot het overlijden van Abraham Lincoln en de moord op John F. Kennedy, loopt politiek geweld parallel aan de Amerikaanse constitutionele stabiliteit.

Het feit dat sommige verschijnselen steeds terugkomen in de geschiedenis, betekent niet dat ze altijd hetzelfde blijven. Hun vorm en betekenis veranderen mee met bredere economische en ideologische ontwikkelingen. Zo valt het bijvoorbeeld op dat Cole Tomas Allen, de nieuwste persoon die wordt gelinkt aan een mogelijke aanslag op Donald Trump, afkomstig zou zijn uit de professionele middenklasse. Zijn motieven lijken vooral moreel gedreven – en beïnvloed door thema’s rond Jeffrey Epstein – maar staan los van een groter politiek project of een bredere beweging voor maatschappelijke verandering.

Met andere woorden: Cole Tomas Allen laat zien hoe de grote ideologische verhalen zijn weggevallen – precies wat de Franse denker Jean-François Lyotard beschreef als kenmerkend voor de postmoderne tijd (in een boek uit 1979 met de titel ‘La condition postmoderne’). Allen handelde niet om een nieuw politiek toekomstbeeld te realiseren, maar eerder om zichzelf moreel te zuiveren. Zoals zijn manifest het verwoordde: ‘Ik ben niet langer bereid toe te staan dat een pedofiel, verkrachter en verrader mijn handen met zijn misdaden besmeurt.’

‘Postmodernisme’ is eigenlijk een begrip dat is overgebleven uit eerdere fases van de cultuuroorlog. Ter rechterzijde werd het vaak slecht begrepen: veel conservatieve critici zagen de beschrijving van de situatie door linkse denkers aan voor een goedkeuring ervan. Daardoor ontstond een houding waarbij ongeveer gold: ‘Alles wat ik niet leuk vind, is postmodern.’ Dat was typerend voor veel conservatieve (en ook liberale) discussies in de jaren tachtig en negentig. Ondertussen raakte de term onder linkse academici juist snel uit de mode, omdat andere progressieve thema’s belangrijker werden.

Maar hoewel de discussies over het postmodernisme vaak weinig opleverden, beschreven Lyotard en zijn navolgers wel een belangrijke verandering. Vanaf het laatste derde deel van de twintigste eeuw ontstond er namelijk steeds meer wantrouwen jegens grote, allesomvattende verhalen over de menselijke samenleving – verhalen die vroeger juist richting gaven aan sociale verandering. Voorbeelden van zulke ‘grote verhalen’ zijn het liberalisme van de Verlichting, het wetenschappelijk positivisme, de freudiaanse psychoanalyse, en natuurlijk het marxisme en het dialectisch materialisme.

Sommige denkers verwelkomden het verdwijnen van de grote ideologische verhalen, omdat zij die zagen als rechtvaardigingen van bestaande machtsstructuren, en uiteindelijk als onhoudbaar. Maar dat verlies had ook een keerzijde. Een belangrijk gevolg was dat het optimistische geloof in de toekomst, dat zo kenmerkend was voor het modernistische denken, verzwakte. Stromingen zoals het marxisme plaatsten de mens bovendien minder centraal dan in de klassieke en middeleeuwse wereldbeelden het geval was.

Tegelijkertijd beweerden denkers als Auguste Comte, Sigmund Freud en Karl Marx dat zij nieuwe fundamenten voor de menselijke vrijheid hadden ontdekt. Voor marxisten betekende dit dat je de geschiedenis een zetje kon geven richting haar vermeende eindpunt: het doorbreken van het kapitalistische systeem, waarin mensen elkaar uitbuiten, en het vervangen daarvan door een welvarende, klassenloze samenleving. In zo’n samenleving zou iedereen zijn eigen talenten kunnen ontwikkelen, wat Marx in het derde deel van Het Kapitaal ‘het ware rijk van de vrijheid’ noemde.

Na het modernisme bleven wetenschap en technologie zich in hoog tempo verder ontwikkelen. Maar die vooruitgang werd niet langer gezien als onderdeel van een groter verhaal over bevrijding of vooruitgang voor de mensheid. De nieuwe communicatietechnologieën die in de jaren negentig opkwamen, zorgden juist voor meer versnippering. Allerlei achterhaalde ideeën en hyperlokale belangen kregen online nieuw leven. Mensen trokken zich steeds vaker terug in kleine gemeenschappen met dezelfde interesses, en vaak ook dezelfde meningen.

In de kunst maakte de typische modernistische focus op tijd – of die nu gericht was op de toekomst of op een idealisering van het verleden – plaats voor een meer oppervlakkige en ‘platte’ stijl, vaak in de vorm van pastiches. Dat stelde de Amerikaanse criticus Fredric Jameson. Ook in de architectuur veranderde het beeld. De grote, utopische en monumentale ontwerpen van het modernisme maakten plaats voor stijlen die speelser en toegankelijker waren, en sterker aansloten bij de populaire cultuur. Een invloedrijke tekst moedigde architecten zelfs aan om te leren van – in plaats van afstand te nemen van – Las Vegas.

En ook op het gebied van het politiek geweld is er iets veranderd. De figuur van de ideologisch gedreven anarchist of socialistische revolutionair heeft plaatsgemaakt voor een ander type: de eenling, zoals Cole Tomas Allen. Deze persoon handelt niet namens een bredere beweging of een visie op maatschappelijke verandering, maar vanuit een persoonlijke of sterk lokale motivatie. Dat past bij wat Lyotard beschreef: het verdwijnen van grote, allesomvattende verklaringsmodellen – zoals die van Comte, Freud en Marx – en hun vervanging door kleinere, meer persoonlijke betekeniskaders.

Dit betekent niet dat alle daders van het type Allen worden gedreven door bizarre overtuigingen of dat hun daden geen politieke betekenis hebben. Sommigen passen wel in dat beeld, zoals John Hinckley Jr., die probeerde Ronald Reagan te vermoorden. Hij wilde de filmfiguur Travis Bickle uit Taxi Driver nadoen, om indruk te maken op de jonge actrice Jodie Foster. Iets vergelijkbaars kan worden gezegd over Ryan Routh, die als tweede een poging ondernam om Donald Trump te vermoorden. Hij is meerdere keren door de geestelijke gezondheidszorg omschreven als iemand met wanen. Zo zei hij dat hij Oekraïne wilde verdedigen en vrede wilde brengen in Gaza, en verwees hij tijdens zijn proces – waarin hij terechtstaat voor meerdere ernstige aanklachten – ook naar Hitler.

Daarentegen schreef Cole Tomas Allen een vrij samenhangend manifest. Het lijkt erop dat hij dacht te handelen vanuit een progressieve en zelfs christelijke plicht. Maar het hebben van sterke politieke overtuigingen is nog iets anders dan het opzetten van een breed politiek project, zoals dat in de negentiende en een groot deel van de twintigste eeuw gebeurde. Toen socialistische revolutionairen de aanslag pleegden op tsaar Alexander II van Rusland, dachten zij dat ze een obstakel voor een betere toekomst uit de weg ruimden. Iets vergelijkbaars gold voor Leon Czolgosz, de anarchist die de Amerikaanse president William McKinley vermoordde.

Maar hoe zit dat bij Allen? Wat voor toekomst dacht hij in te luiden door Trump en zijn topfunctionarissen te doden? In zijn manifest komen woorden als ‘vrijheid,’ ‘gelijkheid,’ ‘arbeidersklasse’ of ‘imperialisme’ niet voor. Zulke begrippen krijgen pas betekenis binnen een breder politiek verhaal – een kader waarin bijvoorbeeld arbeiders tegenover werkgevers staan, het mondiale Zuiden tegenover het mondiale Noorden, onderdrukten tegenover machthebbers, en vooruitgang tegenover reactionaire krachten.

Laat één ding duidelijk zijn: ik betoog niet dat er ‘goede’ redenen zouden zijn om te moorden. Ook in de tijd van de grote ideologische verhalen werd terrorisme al bekritiseerd, juist door linkse denkers. Zij stelden dat een eenzame dader, wat zijn motieven ook zijn, uiteindelijk vooral het tegenovergestelde bereikt: hij versterkt de repressieve kant van de staat, brengt onschuldige mensen schade toe en – misschien wel het belangrijkste – vervangt collectieve actie en massabewegingen door een geromantiseerd idee van individuele heldendaden.

Het gaat mij er vooral om te laten zien hoe arm een tijdperk zonder grote, samenhangende verhalen – een postmodern tijdperk – kan zijn. En om de vraag te stellen waarom juist in zo’n tijd figuren zoals Allen de overhand lijken te krijgen.

Een van die zogenaamd ‘mislukte’ grote verhalen, het marxisme, kan hier misschien een verklaring voor bieden. Dat heeft te maken met de sociale positie van mensen als Allen en anderen, zoals Luigi Mangione, die wordt beschuldigd van de moord op Brian Thompson, de CEO van UnitedHealthCare. Zowel Allen als Mangione heeft gestudeerd aan een prestigieuze universiteit – respectievelijk Caltech en de uiversiteit van Pennsylvania – en behoort tot een professionele middenklasse die steeds meer onder druk staat en aan status verliest.

Professionals bezitten meestal niet zoveel vermogen als de rijke bovenklasse, maar ze zijn ook geen arbeiders die van een laag loon moeten rondkomen. Ze bevinden zich daar ergens tussenin. In de periode van de New Deal in de VS en de sociaaldemocratie in Europa vervulden zij vaak een bemiddelende rol tussen kapitaal en arbeid. Ze stonden aan de ene kant dicht bij het management en hielden toezicht op de werkprocessen, en droegen aan de andere kant bij aan het in stand houden van de ideeën en structuren waarop het systeem draaide.

Het begrip ‘laatkapitalisme’ in de ondertitel van het boek Postmodernism: or, the Cultural Logic of Late Capitalism van Fredric Jameson verwijst precies naar dit soort economische ordeningen uit het midden van de twintigste eeuw. In die periode maakte het harde, competitieve kapitalisme van de negentiende eeuw plaats voor een stabieler en beter georganiseerd systeem, waarin managers vaak meer invloed kregen dan de traditionele ondernemersklasse. De neoliberale wending – de sterke deregulering van de markten die in de jaren zeventig begon – heeft de rol van de professionals niet kleiner gemaakt. Hun functies, zoals bemiddelen en het in stand houden van ideeën en systemen, zijn alleen meer verschoven van de publieke sector naar de private sector.

Maar inmiddels lijkt de oude ondernemersklasse weer aan invloed te winnen, in de vorm van figuren als Elon Musk, Peter Thiel en Alex Karp. Deze invloedrijke zakenmensen zijn begonnen een nieuw, groots verhaal te formuleren, waarin zij zichzelf centraal stellen in de geschiedenis. Dat is bijvoorbeeld duidelijk te zien bij Palantir Technologies, dat in een recent ‘manifest’ de grote technologiebedrijven oproept om het Westen te bewapenen voor een nieuw tijdperk van voortdurende conflicten.

Je zou kunnen zeggen dat de Amerikaanse presidentverkiezingen van 2024 draaiden om een alliantie tussen de zogenoemde ‘Tech Right’ en een grote groep mensen met weinig vermogen. Samen keerden zij zich tegen de professionals en managers die vroeger juist als tussenlaag fungeerden. Tegelijkertijd versterkt de automatisering in kantoorbanen dit proces. Managers en bemiddelaars verdwijnen, waardoor de verhoudingen weer directer worden: rijk en arm staan steeds vaker rechtstreeks tegenover elkaar.

In een materialistische benadering kun je zeggen dat de grote ideologische verhalen uit de modernistische periode voortkwamen uit een ‘heroïsche’ fase van het kapitalisme, waarin felle en soms gewelddadige klassenstrijd centraal stond. Daarna volgde een meer bureaucratische en gecontroleerde fase, vaak aangeduid als ‘laatkapitalisme,’ waarin die spanningen deels werden afgezwakt. Nu zijn er echter tekenen dat we opnieuw een soort ‘heroïsche’ fase ingaan. Een zelfverzekerde en agressieve ondernemersklasse lijkt weer op te komen en produceert haar eigen, vaak eenvoudige grote verhalen. Maar zoals critici opmerken: figuren als Alex Karp zijn geen denkers van het niveau van Georg Wilhelm Friedrich Hegel.

Zo’n moment vraagt om nieuwe ideeën over de toekomst – nieuwe, grote verhalen die van onderaf ontstaan, vanuit de brede groep mensen zonder veel vermogen, die beginnen te beseffen dat de techmiljardairs niet vanzelf hun bondgenoten zijn. De wederopleving van het christendom kan helpen om zulke verhalen te verbinden met oude waarheden. Zolang zulke nieuwe perspectieven ontbreken, is de verwachting dat vormen van willekeurig geweld zullen blijven toenemen – geweld dat kan worden gezien als een uiting van frustratie bij een onder druk staande professionele klasse, die haar betekenis en positie ziet afnemen.

Vertaling: Menno Grootveld