Categorie: Politiek

Oorspronkelijke tekst (Engels): The Guardian, 27 oktober 2025

door Cas Mudde

Cas Mudde is hoogleraar internationale zaken aan de Universiteit van Georgia, auteur van The Far Right Today (2019), en gastheer van de podcast Radikaal. Hij is columnist bij de Guardian in de VS.

De media, die in de ban zijn van Wilders’ partij, zorgen ervoor dat zijn agenda stevig verankerd blijft in de Nederlandse politiek en de verkiezingen van woensdag zal overheersen

Woensdag 29 oktober trekken de Nederlanders opnieuw naar de stembus. Het zijn de negende verkiezingen voor de Tweede Kamer in deze nog jonge eeuw. In sommige opzichten is Nederland het Italië van de 21e eeuw geworden: een land dat wordt geteisterd door politieke versnippering, instabiele regeringen en een toenemende radicalisering, die steeds vaker ook met geweld gepaard gaat.

Deze verkiezingen zijn een direct gevolg van die versnippering en instabiliteit. De extreemrechtse Partij voor de Vrijheid (PVV) van Geert Wilders domineerde de vorige regeringscoalitie, maar trok in juli – na nog geen jaar – zelf de stekker eruit. De verschillende lessen die de Nederlandse media, politieke partijen en kiezers uit deze onrustige periode hebben getrokken, zijn ook buiten Nederland relevant. Vrijwel alle Europese landen staan immers voor dezelfde uitdaging: hoe om te gaan met het groeiende electorale, ideologische en politieke succes van extreemrechts?

Net als iedereen waren ook de Nederlandse media verrast toen Wilders ‘zijn regering’ liet vallen, en ze hebben sindsdien geprobeerd die gebeurtenis te duiden. In tegenstelling tot 2002 – toen een nog chaotischere coalitie al na twaalf weken uiteenviel – is er nu nauwelijks debat over de vraag of extreemrechts überhaupt een rol zou moeten spelen in de Nederlandse politiek. Het lijkt bijna alsof het onvoorstelbaar is geworden om je een toekomst voor Nederland zonder extreemrechts voor te stellen.

Dat is niet verrassend, want de meeste Nederlandse media blijven – grotendeels vrijwillig – in de ban van extreemrechts. Hoewel Geert Wilders zelf zelden in de media verschijnt of interviews geeft, is hij toch de meest besproken politicus op de Nederlandse televisie. In zijn afwezigheid hebben de media bovendien Joost Eerdmans, leider van de radicaal-rechtse partij JA21, buitensporig veel aandacht gegeven. Ook de tactische leiderschapswissel bij het extreemrechtse Forum voor Democratie (FVD) – waar Lidewij de Vos het stokje heeft overgenomen van Thierry Baudet – heeft precies bereikt wat de partij beoogde: opnieuw volop media-aandacht en een plek in de politieke spotlichten.

De Nederlandse politieke partijen hebben in belangrijke mate bijgedragen aan de normalisering en rationalisering van extreemrechts. Sommige rechtse partijen hebben weliswaar uitgesloten dat ze in de toekomst nog met Wilders en de PVV willen samenwerken, maar dat doen ze niet vanwege zijn anticonstitutionele opvattingen – alleen vanwege zijn zogenaamd ‘onvolwassen’ en ‘onverantwoordelijke gedrag. Ondertussen blijven diezelfde rechtse partijen in het parlement extreemrechtse beleidsvoorstellen steunen, ook nadat Wilders de coalitie had verlaten. Daaronder vallen onder meer het ‘strengste asielbeleid ooit,’ een verder aangescherpt boerkaverbod, en zelfs een ‘antifa-verbod’ – een voorstel dat afkomstig was van het Forum voor Democratie (FVD). Opmerkelijk genoeg is FVD de enige extreemrechtse partij die formeel door een cordon sanitaire – een politieke vuurmuur – van de macht zou moeten worden geweerd, al geldt dat voorlopig alleen op nationaal niveau.

Zelfs zogenaamd ‘centristische’ politici dragen bij aan de normalisering van extreemrechts. Rob Jetten heeft zijn sociaal-liberale partij D66 naar rechts opgeschoven op het gebied van cultuur en immigratie, waarbij hij een vorm van communautair patriottisme omarmt. Bovendien sluit hij niet uit om samen te regeren met de radicaal-rechtse partij JA21 of de geradicaliseerde boerenpartij BBB. Ook Frans Timmermans, leider van het centrumlinkse GroenLinks/PvdA (GL/PvdA), heeft het immigratiestandpunt van zijn partij aangescherpt, gesproken over een ‘vluchtelingenprobleem,’ en deelgenomen aan het favoriete tv-programma van extreemrechts, Vandaag Inside – ironisch genoeg tot ergernis van veel vaste kijkers van datzelfde programma.

Maar zoals zo vaak lijken de kiezers uiteindelijk toch de voorkeur te geven aan het origineel boven de steeds talrijkere extreemrechtse imitaties. Hoewel de PVV van Geert Wilders iets aan steun heeft ingeboet – zo’n 4 procent minder dan bij de vorige verkiezingen – blijft de partij waarschijnlijk wel de populairste van het land.

De meeste verschuivingen in het electoraat komen voort uit de implosie van twee nieuwere partijen: de BBB en Nieuw Sociaal Contract (NSC) van Pieter Omtzigt. Beide maakten deel uit van de vertrekkende coalitie, maar worden nu respectievelijk ingeschat op nog slechts 2,5 en 0 procent van de stemmen. Hun voormalige kiezers lijken grotendeels te zijn overgestapt – of teruggekeerd – naar het Christen-Democratisch Appèl (CDA), dat naar verwachting de grote winnaar van deze verkiezingen zal worden. De conservatieve VVD, de partij van oud-premier Mark Rutte die de Nederlandse politiek het grootste deel van deze eeuw heeft gedomineerd, verliest naar verwachting ongeveer een derde van haar toch al gekrompen achterban van 2023, vooral ten gunste van de radicaal-rechtse partij JA21.

Links blijft marginaal en stagneert, ondanks de recente fusie van GroenLinks en de PvdA tot GL/PvdA. De linkerzijde slaagt er niet in om de dominantie van extreemrechts in de media – vooral in de populaire talkshows – te doorbreken.

Interessant is dat peilingen laten zien dat de grootste verschuivingen plaatsvinden binnen de drie electorale blokken – extreemrechts, centrumrechts en links. Elk blok behoudt ongeveer dezelfde totale steun: respectievelijk 35, 40 en 25 procent. Binnen het extreemrechtse kamp lijkt JA21 echter uit te groeien tot de tweede partij, direct na de PVV, terwijl binnen het centrumrechtse blok het CDA – en mogelijk ook D66 – de VVD voorbijstreeft.

Natuurlijk kunnen opiniepeilingen ernaast zitten – en in Nederland gebeurt dat steeds vaker, omdat steeds meer kiezers pas op de verkiezingsdag zelf hun keuze maken. Toch lijkt één ding zeker: het vormen van een nieuwe coalitie zal moeilijk en langdurig worden, zelfs naar Nederlandse maatstaven.

Bijna alle partijen hebben samenwerking met Geert Wilders uitgesloten, maar sommige – zoals de VVD – hebben óók aangegeven geen deals te willen sluiten met centrumlinks. Zelfs als GL/PvdA de grootste ‘democratische’ partij wordt, zou Frans Timmermans dus nog steeds een koerswijziging van de VVD nodig hebben om premier te kunnen worden aan het hoofd van een brede centrumcoalitie. Een alternatief is dat de christendemocratische leider Henri Bontebal een centrumrechtse regering gaat leiden. Dat zou waarschijnlijk tot minder persoonlijke spanningen leiden, maar zo’n kabinet zou nog steeds kwetsbaar zijn voor instabiliteit.

Wat de uiteindelijke uitslag ook wordt, één ding is nu al helder: ondanks het duidelijke falen van extreemrechts in het regeren van Nederland, blijft het een magnetische aantrekkingskracht uitoefenen. De partijpolitiek is nog altijd sterk versnipperd, maar wordt wel gedomineerd door de normalisering van extreemrechtse ideeën en politici. Liberaal-democratische partijen steken bovendien meer energie in het bestrijden van elkaar dan in het tegengaan van de invloed van extreemrechts. Voor zover er nog sprake is van een cordon sanitaire, geldt dat niet voor alle extreemrechtse partijen – zo blijft JA21 buiten schot – en richt de afwijzing zich eerder op het gedrag dan op de ideologie. Deze ontwikkelingen zien we niet alleen in Nederland, maar ook in het Europees Parlement en in veel andere Europese landen.

Vertaling: Menno Grootveld

Oorspronkelijke tekst (Engels): The Guardian, 10 oktober 2025

door Judith Levine

Judith Levine is een journaliste en essayiste uit Brooklyn en de auteur van vijf boeken. Ze schrijft op Substack de nieuwsbrief Today in Fascism.

Aan de hand van de plaatsvervangend stafchef van het Witte Huis wordt duidelijk dat MAGA niet zomaar zal verdwijnen zodra Trump is vertrokken. We moeten Miller nauwlettend in de gaten houden

In een interview afgelopen maandag vroeg Boris Sanchez van CNN aan Stephen Miller, de plaatsvervangend stafchef van het Witte Huis, of Donald Trump van plan was zich te houden aan het bevel van de federale rechter Karin Immergut, die had bepaald dat de inzet van de Nationale Garde in Oregon moest worden stopgezet.

Miller gaf geen duidelijk antwoord, maar de ondertoon was duidelijk: nee. De regering had inmiddels al beroep aangetekend bij het Hof van Beroep voor het Negende Circuit. Hij zei: ‘Ik wil erop wijzen dat de regering enkele maanden geleden een identieke zaak heeft gewonnen bij het Negende Circuit, over de federalisering van de Nationale Garde van Californië.’ In werkelijkheid klopt dat niet helemaal. Voor zover ik het begrijp heeft de regering slechts tijdelijk uitstel gekregen van een tijdelijk verbod op de federalisering van de Nationale Garde van Californië in Los Angeles.

Miller vervolgde: ‘Volgens Titel 10 van de Amerikaanse wetgeving heeft de president volledige bevoegdheid, hij heeft…’

Toen viel hij plotseling stil. De man wiens gezicht eruit ziet alsof het bedekt is met een pantykous, liet even een glimp van emotie zien – misschien spijt, misschien schaamte. Of misschien wel het besef: oh shit, ik heb net mijn mond voorbij gepraat.

Miller knipperde een paar keer met zijn ogen. Sanchez riep zijn naam en vroeg of hij hem kon horen, maar Miller reageerde niet. Vervolgens verontschuldigde Sanchez zich voor technische problemen en schakelde hij over naar een reclameblok. Toen het interview later werd hervat, waren de woorden ‘volledige bevoegdheid’ niet meer te horen. In de online versie van het fragment op de CNN-website was dat deel van het gesprek verwijderd, maar het werd desondanks breed gedeeld en bekeken.

Plenary authority, ofwel volledige bevoegdheid, betekent absolute, onbeperkte en ongecontroleerde macht – de macht van een koning. De macht van Caesar, van Hitler, van Stalin.

Title 10 van de US Code, die de organisatie en regelgeving van het leger beschrijft, verwijst slechts zelden naar de president, en dan vooral in de context van het benoemen van ministers en het indienen van een begroting bij het Congres. Nergens in deze wet is sprake van iets dat ook maar in de buurt komt van absolute presidentiële macht.

De Amerikaanse Grondwet kent de president slechts één ongecontroleerde bevoegdheid toe: het recht om gratie te verlenen. Zelfs de Insurrection Act – die een president toestaat de staat van beleg uit te roepen en bepaalde wetten of gerechtelijke bevelen te negeren – wordt ingeperkt door de Posse Comitatus Act, die het gebruik van het leger voor binnenlandse wetshandhaving verbiedt. Althans, dat is wat sommige commentatoren, die optimistischer zijn dan ik, ons willen doen geloven.

Kortom, de uitvoerende macht moet worden gecontroleerd en in evenwicht gehouden door de twee andere takken van de overheid. Dat deze twee takken op dit moment geen behoefte lijken te hebben om die controle uit te oefenen, betekent nog niet dat de president daardoor absolute macht heeft.

De zorgvuldige, juridisch klinkende manier waarop Miller de Amerikaanse wet verdraaide, gaat hand in hand met zijn vage, allesomvattende apocalyptische retoriek, waarmee hij MAGA aanzet tot oorlog tegen de vermeende vijand in eigen land.

‘Wij zijn de storm,’ zei hij tijdens de begrafenis van Charlie Kirk, in een toespraak die door sommigen is vergeleken met een rede van de nazi-propagandaminister Joseph Goebbels tijdens een verkiezingsbijeenkomst in 1932. ‘Onze vijanden kunnen onze kracht, onze vastberadenheid, onze passie niet bevatten. Onze afkomst en onze erfenis gaan terug op Athene, Rome, Philadelphia en Monticello. Onze voorouders bouwden de steden, zij creëerden de kunst en de architectuur, zij bouwden de industrie,’ vervolgde hij. ‘Wij staan voor wat goed is, wat deugdzaam is en wat nobel is.’

En wie zijn dan ‘onze vijanden’? Volgens hem zijn het tegelijk machtige krachten — ‘de krachten van duisternis en kwaad’ – en nietige wezens. Hij richtte zich rechtstreeks tot ‘jullie,’ de vermeende vijanden, en riep: ‘Jullie zijn niets. Jullie hebben niets. Jullie zijn slechtheid, jullie zijn jaloezie, jullie zijn afgunst, jullie zijn haat. Jullie zijn niets! Jullie kunnen niets bouwen, niets produceren, niets creëren.’

‘Jullie hebben geen idee welke draak jullie hebben gewekt. Jullie hebben geen idee hoe vastberaden we zullen zijn om deze beschaving te redden, om het Westen te redden, om deze republiek te redden.’

Miller sprak over de toekomstige generaties – ‘onze kinderen’ – en over de nietigheid waartoe ‘jullie’ uiteindelijk zullen vervallen. Of beter gezegd: waartoe jullie zullen worden gebracht.

Naarmate Trump steeds onsamenhangender en emotioneel labieler wordt, neemt Millers invloed alleen maar toe. Hij fungeert als het brein van de president, zijn bron van discipline. Waar Trump geen duidelijke overtuigingen heeft, is Miller een vastberaden ideoloog van witte, westerse suprematie, en een strateeg die gelooft in definitieve oplossingen. Trump is eenvoudig te bespotten, maar Miller is de grimmigste van alle doodgravers.

Timothy Snyder, historicus en auteur van het invloedrijke boek On Tyranny, plaatste een video op zijn Substack waarin hij Miller vergelijkt met Stalin. Hij wees erop dat Stalin aan de macht kwam toen Lenins gezondheid begon te verslechteren. Lenin leidde de Sovjet-Unie van 1917 tot 1924, maar was vanaf 1922 door meerdere beroertes grotendeels arbeidsongeschikt. Stalins moorddadige bewind duurde vervolgens tot 1953.

In Stephen Miller zien we dat MAGA niet zomaar zal verdwijnen als Trump verdwijnt. We zullen Miller nauwlettend moeten volgen en alles wat hij doet en zegt kritisch blijven bevragen. Want – hoe moeilijk dat misschien ook is om te beseffen – als de Verenigde Staten ooit Miller als dictator krijgen, dan staan we voor nog grotere problemen dan onder Trump. En die zouden ook weleens veel langer kunnen aanhouden.

Vertaling: Menno Grootveld

Oorspronkelijke tekst (Engels): The New Republic, 16 september 2025

door Gil Duran

Gil Duran is een journalist uit San Francisco en voormalig hoofdredacteur van de opinieredacties van The Sacramento Bee en The San Francisco Examiner. Hij schrijft de nieuwsbrief The Nerd Reich, over extremistische technologiepolitiek, en werkt momenteel aan zijn eerste boek.

De techmagnaat voert zijn apocalyptische retoriek verder op en voegt een gevaarlijke dosis extremisme toe aan de toch al beladen cultuuroorlog

Bij wijze van weer een nieuw verontrustend teken van deze tijd kan Peter Thiel niet ophouden met praten over de Antichrist. Vorige maand gaf de techmiljardair in San Francisco een serie van vier besloten lezingen over dit onderwerp, dat hij zelf aanduidt als ‘politieke theologie.’ Het is onderdeel van wat je Thiels ‘Antichrist World Tour’ zou kunnen noemen: de medeoprichter van PayPal en Palantir hield eerder al vertrouwelijke lezingen over dit thema in Oxford, Harvard en aan de door Bari Weiss opgerichte surrogaatuniversiteit, de University of Austin.

Waarom Thiel zoveel geheimhouding nodig heeft om over zijn jongste obsessie te kunnen spreken, is onduidelijk. Al jaren houdt hij in openbare lezingen betogen over de Antichrist. In een interview met The New York Times in juni deelde Thiel uitgebreid zijn gedachten over deze schimmige figuur, die in de Bijbel nauwelijks wordt genoemd, maar volgens de legende – en talloze pulp-horrorfilms – zal opstaan om Satan te helpen Armageddon te ontketenen. Daarbij wees hij zelfs een verdachte aan: Greta Thunberg. (Het interview ging viraal toen Thiel zichtbaar worstelde met de vraag of hij eigenlijk wel wil dat het menselijk ras blijft voortbestaan.)

Thiel is geen theoloog, geen wetenschapper en geen profeet. Waarom zouden we dan aandacht besteden aan zijn bijbelse bespiegelingen? Omdat hij een van de invloedrijkste mannen ter wereld is, en zijn lezingen over de Antichrist onthullen zijn diepe overtuiging dat religie een wapen is in de politieke strijd. En daarin heeft hij gelijk.

Thiels fixatie op de Antichrist past binnen een lange traditie in de Amerikaanse politiek. Al sinds de stichting van de natie proberen Amerikanen de Antichrist aan te wijzen – meestal door hun politieke tegenstanders zo te bestempelen. ‘Het symbool van de Antichrist heeft een verrassend belangrijke rol gespeeld in het vormgeven van het Amerikaanse zelfbeeld,’ schreef historicus Robert Fuller in 1995 in Naming the Antichrist: The History of an American Obsession. ‘Omdat Amerikanen hun land zien als uniek door God gezegend, zijn ze vooral geneigd om hun vijanden te demoniseren.’

In de loop der tijd is de identiteit van Satans handlanger steeds verschoven: van de indianen naar de communisten, en van Hitler naar Saddam Hoessein en zelfs Barack Obama – en tussendoor werden ook streepjescodes en microchips verdacht gemaakt. Van de koloniale tijd tot het AI-tijdperk is de jacht op de Antichrist blijven voortduren. De huidige QAnon-complottheoretici menen dat ze strijden tegen een kliek van kannibalistische satanisten. In Unhumans, een boek uit 2024 dat door JD Vance is geprezen, worden progressieven zelfs gelijkgesteld aan bloeddorstige ‘onmenselijke’ wezens. Daarmee verandert de politiek in een heilige oorlog met een nulsomuitkomst.

‘Zodra we onze tegenstanders in zulke kosmische termen bestempelen – het goede tegenover het kwade – verdwijnt elke mogelijkheid tot compromis,’ aldus Fuller.

Thiel begrijpt dit maar al te goed. Hij presenteert zijn interesse in de Antichrist als onderdeel van zijn eigen ‘politieke theologie,’ een term die hij ontleent aan Carl Schmitt – de nazi-filosoof die politiek omschreef als een strijd tegen een existentiële vijand, en stelde dat politiek in wezen religie in vermomming is. Daarnaast put Thiel uit het werk van René Girard, de katholieke denker (en een van zijn hoogleraren aan Stanford University) die waarschuwde dat menselijke samenlevingen de neiging hebben te vervallen in een spiraal van geweld in hun zoektocht naar zondebokken.

‘De vraag is altijd of de politiek lijkt op een markt… of dat het meer een zondebokmachine is, die alleen werkt zolang je niet in de worstfabriek kijkt,’ zei Thiel in 2024 tijdens een lezing aan Stanford. Hij lichtte het mechanisme toe: ‘Stel dat er veel conflicten zijn in ons dorp. Dan moeten we een willekeurige oudere vrouw aanwijzen en haar beschuldigen van hekserij, zodat we als gemeenschap weer enige psychosociale eenheid ervaren… maar dit soort processen werkt niet meer zodra mensen zich daar bewust van worden.’

Thiel kent deze dynamiek maar al te goed, maar het is onduidelijk of hij erdoor geschokt is, of juist gefascineerd. Zijn lezingen bieden geen oplossingen; in plaats daarvan verweeft hij Schmitt, Girard en de Bijbel tot een indringende beschouwing over de kracht van apocalyptische ideeën. Thiel presenteert zichzelf als iemand die de wereld wil helpen een ‘smal pad’ te bewandelen tussen Armageddon en de Antichrist. Tegelijkertijd schetst zijn retoriek ook een draaiboek voor een heilige oorlog, voor het aanwijzen van zondebokken, en voor het uitlokken van crises en het verwerven van macht – aangezien Schmitt stelde dat macht zich juist consolideert tijdens existentiële crisissen, wanneer grondwetten kunnen worden opgeschort.

‘Ons wordt verteld dat er niets ergers is dan Armageddon, maar misschien is dat niet zo,’ zei Thiel tijdens een lezing in Oxford in 2023. ‘Misschien moeten we de Antichrist vrezen. Misschien moeten we de totalitaire wereldstaat méér vrezen dan Armageddon.’

Hij experimenteert al met dit doemscenario: in januari schreef hij een opiniestuk waarin hij de terugkeer van Donald Trump aan de macht omschreef als een ‘apokálypsis’ – een ‘onthulling’ van verborgen waarheden en een kans om de ‘zonden’ van de natie uit te wissen. In zijn religieuze lezingen aarzelt Thiel bovendien niet om een mogelijke Antichrist aan te wijzen, zoals Greta Thunberg, het communisme en zelfs de regulering van technologie. Daarmee laat hij een veelzeggende neiging zien om de Schrift als politiek wapen in te zetten.

Toch kent zijn benadering grote tekortkomingen. Zo beweert Thiel dat de Antichrist iemand zal zijn die zich richt op existentiële bedreigingen en de Apocalyps, en die onder het motto ‘vrede en veiligheid’ een totalitaire wereldregering zal vestigen. Maar Thiels eigen checklist voor de Antichrist – een paranoïde fixatie op de Apocalyps, controle en surveillance – lijkt vooral een beschrijving van hemzelf.

Thiel is medeoprichter van Palantir, een softwarebedrijf dat letterlijk is vernoemd naar een alziende bol die in The Lord of the Rings wordt beheerst door een kwaadaardige tovenaar. Palantir werkt samen met de regering-Trump om de overheidssurveillance uit te breiden, juist op een moment dat de president openlijk autoritaire trekken vertoont. De ironie daarvan is zo groot dat het bijna op een bekentenis lijkt. Zoals komiek Tim Dillon onlangs grapte in de podcast van Joe Rogan: ‘Het is zo vreemd… Je bouwt binnenlandse surveillancetechnologie om onze vrienden en buren in de gaten te houden – en je andere obsessie is de Antichrist.’

Thiel is niet de enige die religieuze thema’s inzet. Miljardair Nicole Shanahan noemde Burning Man onlangs ‘demonisch,’ terwijl Andreessen Horowitz-partner Katherine Boyle de kruisiging van Christus aanhaalde om te beweren dat regeringen gezinnen vernietigen. Trae Stephens, een bondgenoot van Thiel en zelfverklaard ‘wapenhandelaar,’ medeoprichter van het dronebedrijf Anduril (opnieuw een verwrongen verwijzing naar The Lord of the Rings), ziet zijn werk als onderdeel van een missie om ‘Gods gebod uit te voeren en zijn Koninkrijk op aarde te vestigen zoals in de hemel.’ Zijn vrouw Michelle is medeoprichtster van ACTS 17 Collective (Acknowledging Christ in Technology and Society), een organisatie die onder techneuten evangeliseert en Thiels Antichrist-lezingen organiseert.

Ondertussen is Alexander Dugin in Rusland – een ultranationalistische filosoof en propagandist, vaak omschreven als ‘het brein van Poetin’ – de enige andere prominente politieke figuur die net zo geobsedeerd is door de Antichrist als Thiel. In Dugins visie voert Rusland oorlog tegen de Antichrist, belichaamd door de liberale moderniteit die volgens hem voortkomt uit het ‘land van de Apocalyps’: de Verenigde Staten.

Niet iedereen gelooft in de plotselinge bekering van Silicon Valley tot vroomheid. Tijdens de National Conservatism Conference van vorige maand uitten sommige traditionele religieuze conservatieven felle kritiek op hun zogenoemde tech-broeders. De conservatieve activist Geoffrey Miller beschuldigde ontwikkelaars van kunstmatige intelligentie ervan ‘verraders van de mensheid’ en ‘afvalligen van het geloof’ te zijn. Volgens The Verge riep hij zelfs letterlijk op tot een ‘heilige oorlog’ tegen technologie.

Want als we op zoek zijn naar existentiële vijanden, staan de duivels hebzuchtige techmiljardairs uit Silicon Valley bovenaan de lijst – zij die ‘goddelijke’ AI-systemen willen bouwen die krachtig genoeg zijn om de mensheid te vernietigen. Toch moeten we oppassen niet in de val te trappen van het rondstrooien van het woord ‘Antichrist’. In plaats van te vragen ‘Wie is de Antichrist?,’ zouden we ons beter kunnen afvragen: ‘Waarom probeert een techmiljardair ons ervan te overtuigen dat we aan de rand van de Apocalyps staan?’

Deze herkauwde satanische paniektactieken moeten worden ontmaskerd voor wat ze werkelijk zijn: een cynisch plan om de politieke verdeeldheid verder aan te wakkeren. Ze lijken bovendien op een onhandige poging om een alliantie te smeden met religieus-nationalistische stromingen binnen de Republikeinse Partij, die eveneens apocalyptische taal gebruiken om hun politieke agenda te verwoorden. Journalist Matthew D’Ancona omschreef Thiels Antichrist-theorieën treffend als ‘een intellectuele variant van de MAGA-eindtijdtheologie.’

Maar het aanwijzen van een ‘Antichrist’ is een gevaarlijke strategie, die vaak uitmondt in crisis en geweld.

‘Het hele concept van de Antichrist… bevordert een crisismentaliteit,’ zegt Fuller, de Antichrist- historicus. ‘En met die crisismentaliteit zetten we al onze andere verschillen opzij. Er ontstaat tribale cohesie, een tribale eenheid, en die rechtvaardigt immorele daden, want om een kwaadaardige, satanische vijand te verslaan moet je doen wat nodig is.’

Vorige maand, in de uren na de moord op Charlie Kirk, waren de woorden ‘demon’ en ‘kwaad’ trending op X, omdat sommigen ter rechterzijde zijn dood afschilderden als het werk van bovennatuurlijk bezeten Democraten en linkse activisten. Belangrijke rechtse influencers sloegen aan het denken in de geest van Carl Schmitt en pleitten voor een hardere politieke aanpak van Kirks critici. Chris Rufo, een bekende rechtse opiniemaker, riep wetshandhavers op de ‘radicale linkse beweging’ te ‘infiltreren, ontwrichten, arresteren en opsluiten.’

Dit is het onvermijdelijke gevolg van apocalyptische retoriek: wanneer politieke tegenstanders worden neergezet als kwaadaardige, bijna kosmische vijanden, worden vervolging en geweld gezien als een heilige plicht. De recente golf van demon- en duivelstaal laat zien dat Thiel op zich niet onterecht een krachtige, maar uiterst gevaarlijke tendens in onze politiek heeft blootgelegd.

Maar als techmiljardairs het christendom werkelijk willen uitdragen, zouden ze moeten stoppen met het najagen van vermeende Antichristen en in plaats daarvan stilstaan bij de woorden van Jezus Christus zelf. Hij riep zijn volgelingen op tot empathie, vergeving en zorg voor anderen – niet tot uitbuiting en controle. In plaats van zich te fixeren op Armageddon, zou Thiel beter kunnen luisteren naar de evangeliën, die waarschuwen dat ‘het makkelijker is voor een kameel om door het oog van een naald te gaan dan voor een rijke om het koninkrijk van God binnen te gaan.’

Dat is een bijbeltekst die het waard is om even bij stil te staan, en een probleem dat geen enkele AI, geen vorm van controle, macht of rijkdom ooit zal kunnen oplossen.

Vertaling: Menno Grootveld

Oorspronkelijke tekst (Engels): UnHerd, 12 september 2025

door B. Duncan Moench

B. Duncan Moench is een punkfilosoof en ‘herstellend’ academicus. Hij is Tablet’s Social Critic at Large, schrijver voor County Highway en onderzoeker van de Amerikaanse politieke cultuur. Daarnaast is hij auteur en presentator van de Producerist-nieuwsbrief en podcast op Substack.

De diepe polarisatie daar is een weerspiegeling van de Amerikaanse nationale malaise

De kern van de Amerikaanse politieke psyche wordt bepaald door een gewelddadige vorm van paranoia die voor buitenstaanders nauwelijks te begrijpen, laat staan te accepteren is. Wat heeft een land dat door twee oceanen wordt beschermd en aan de noord- en zuidgrens wordt omringd door economisch afhankelijke semi-vazalstaten, werkelijk te vrezen van de wereld? Waarom grijpt een land met de grootste rijkdom en het machtigste leger uit de geschiedenis zo vaak naar geweld – niet alleen in het buitenland, maar ook tegen de eigen bevolking? Dit zijn de vragen die gesteld moeten worden nu de Verenigde Staten opnieuw lijken af te glijden naar een periode van geweld, vergelijkbaar met de ‘dagen van woede’ van eind jaren zestig.

In de nasleep van de moord op Charlie Kirk op de campus van de Utah Valley University (UVU) zullen deskundigen opnieuw pleiten voor ‘nationale gesprekken’ over het matigen van de politieke retoriek, het herzien van de wapenwetten, en het aanpakken van de groeiende mentale onevenwichtigheid van generatie Z en jongere generaties. Sommige van die oproepen tot dialoog zijn wellicht oprecht, maar slechts weinigen zullen diep genoeg willen graven om het rauwe geweld te onderkennen dat verankerd zit in de Amerikaanse politieke verbeelding – een verbeelding waarin meningsverschillen steeds vaker worden gezien als een directe bedreiging voor het persoonlijke voortbestaan. En dus zal er, na enkele nieuwscycli, zoals zo vaak helemaal niets veranderen. Zoals Ian MacKaye van de invloedrijke punkband Fugazi ooit zei: ‘Er is geen sprake van beweging in een slechte geest.’

Kirk stond online bekend om zijn strijdlust en sarcasme, maar in de privésfeer werd hij omschreven als vriendelijk en genereus – een toegewijde echtgenoot, een loyale vriend en een zorgzame vader. Hij was geen slecht mens. Maar een slechte geest is iets heel anders. Kirks dood is, net als zijn weg naar de roem, het gevolg van een cultuuroorlog rond kwesties die tegelijk zo bekrompen én zo onverzoenlijk zijn dat ze de republiek dreigen te verscheuren. In dat licht is de plaats van zijn dood veelzeggend: niet slechts als achtergrond, maar ook als symbool van hoe verschrikkelijk intolerant en kortzichtig we als samenleving zijn geworden. Kirk werd namelijk doodgeschoten in Orem, Utah, tijdens een evenement op de campus van de UVU – een plek die de cultuuroorlog bij uitstek belichaamt en die ik goed ken, omdat ik zelf geboren en getogen ben in het nabijgelegen Holladay.

Utah is veel meer dan rode rotsen, mormoonse tempels en de Osmonds. De staat vormt ook een spiegel van de nationale verdeeldheid – een perfecte microkosmos van de verscheurde ziel van Amerika. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, zijn Salt Lake City en het omliggende district overwegend progressief, uitgesproken seculier, en doen veel inwoners hun uiterste best om hun vooruitstrevende geloofwaardigheid te bewijzen – niet alleen aan buitenstaanders, maar ook aan zichzelf. Zo identificeren vijf van de zeven raadsleden van de stad zich vandaag de dag als LGBTQ. Tegelijkertijd wordt de wetgevende macht die boven hen staat gedomineerd door ultraconservatieve plattelands- en voorstedelijke gebieden: vroom mormoons, zwaar bewapend, en stevig in de greep van een rechtse mentaliteit die minder te maken heeft met de leer van Joseph Smith dan met de invloed van Fox News en oppervlakkige online influencers zoals Kirk.

Orem en de UVU-campus liggen precies op de breuklijn tussen twee werelden. De verhouding tussen de progressieve politieke klasse van Salt Lake City en het conservatieve plattelandsblok van Utah is niet alleen vijandig; soms lijkt ze zelfs ronduit psychotisch. Beide kampen willen elkaar daadwerkelijk schade toebrengen. Ook wanneer samenwerking overduidelijk in ieders belang zou zijn, overheerst meestal de vijandigheid. Zo verloor Utah vorig jaar het Sundance Film Festival, een belangrijke culturele en economische motor. Niet omdat het festival verliesgevend was of slecht werd georganiseerd, maar omdat het parlement van Utah weigerde zelfs maar bescheiden belastingvoordelen te verlenen – iets wat in vrijwel alle andere vergelijkbare gevallen wél zou zijn gebeurd. Het straffen van de stedelijke ‘progressieven’ woog blijkbaar zwaarder dan het beschermen van de lokale filmwerkers, banen in het toerisme en de inkomsten van kleine bedrijven. Dit is geen gevolg van een slecht functionerend systeem, maar van opzettelijke sabotage, uitgevoerd in naam van de culturele zuiverheid. Juist dat maakt Utah tot zo’n scherp venster om het neerschieten van Kirk te begrijpen.

Ik heb deze spanningen persoonlijk meegemaakt. Twintig jaar geleden was ik communicatiedirecteur en speechschrijver voor Rocky Anderson, de voormalige burgemeester van Salt Lake City en een van de meest strijdlustige lokale politici uit de recente geschiedenis. In zekere zin was hij de linkse tegenhanger van Trump: fel, agressief en totaal niet geïnteresseerd in diplomatie. Toch werd hij herkozen en is hij, inmiddels in de zeventig, opnieuw een van de belangrijkste kandidaten voor het burgemeesterschap van Salt Lake City.

Anderson bleef populair omdat hij feilloos wist wat zijn achterban werkelijk wilde: iemand die bereid was de mormoonse kerk en de Republikeinse wetgevende macht met nietsontziende, theatrale agressie aan te vallen. In Utah heeft het nooit ontbroken aan brandstof voor de cultuuroorlog. Anderson wakkerde die strijd aan door de mormoonse gemeenschap voortdurend te bekritiseren en zelfs in The Guardian te verklaren dat ze ‘Taliban-achtig’ waren. Het lijkt misschien een opmerkelijke zet voor een burgemeester van Salt Lake City, maar geloof me: het was een bewuste strategie – en de kiezers van de stad smulden ervan.

Hoe meer de burgemeester de conservatieven in Utah bekritiseerde, hoe populairder hij werd. We hebben daar meerdere keren openlijk over gesproken. Ik probeerde zijn retoriek richting een meer verzoenende toon te sturen, maar dat werd steeds resoluut afgewezen. De UVU ligt precies op de scheidslijn – letterlijk én politiek – tussen de Democratische Salt Lake County en de Republikeinse Utah County ten zuiden daarvan. Het lijkt mij geen toeval dat Kirk juist op deze breuklijn werd vermoord. Ter rechterzijde is, zonder enig bewijs, geopperd dat de dader een transactivist zou zijn. Die theorie zal waarschijnlijk aan kracht winnen zodra duidelijker wordt hoe sterk LGBTQ-belangengroepen de politiek in Salt Lake City en de county beïnvloeden. Vlak voor de schietpartij zou iemand in het publiek Kirk hebben gevraagd: ‘Hoeveel massamoordenaars waren trans?’

Hoewel genoemde mogelijkheid niet volledig kan worden uitgesloten – zeker niet nu de Wall Street Journal meldde dat de kogels van de schutter waren voorzien van uitingen van transideologie – zal nóg meer zondebokken aanwijzen niets oplossen aangaande de diepere oorzaken van de moord op Kirk. Die oorzaken zijn zowel lokaal als nationaal, maar niet in elk opzicht typisch Amerikaans. Want als de diepe polarisatie in Utah een afspiegeling is van een nationale malaise die mensen voldoende redenen geeft om tot moord over te gaan, dan zien we dat die partijpolitieke verdeeldheid overal in de westerse wereld toeneemt. Het verschil is echter – zoals de gruwelijke beelden van de aanslag op Kirk pijnlijk duidelijk maken – dat potentiële moordenaars in de Verenigde Staten ook kunnen terugvallen op de grillen van het Tweede Amendement (het deel van de Amerikaanse grondwet waarin de vrijheid om wapens te dragen is vastgelegd).

Ik ben zeker niet de eerste die dit constateert, maar wapens zijn hier overal. Dat raakt de kern van de reden waarom Amerikaanse burgers niveaus van wapengeweld tolereren en zelfs normaliseren, die in elk ander welvarend land ondenkbaar zouden zijn. Wapens zijn bovendien makkelijk verkrijgbaar, zelfs voor mensen met ernstige psychische aandoeningen of een strafblad wegens gewelddaden. Zo stak Decarlos Brown, wiens eigen moeder hem had willen laten opnemen in een inrichting, twee maanden geleden Iryna Zarutska neer in een trein op weg naar Charlotte. Maar gezien de lakse wapenwetten had hij haar net zo goed kunnen doodschieten. Op grond van overwegingen van ideologische zuiverheid hebben veel Republikeinse staten de afgelopen twintig jaar zelfs de meest basale beperkingen op wapenbezit afgeschaft. Charlie Kirk was daar een uitgesproken voorstander van. Utah is hiervan een symbolisch voorbeeld, en de gevolgen waren al lang voor de moord op Kirk zichtbaar.

In juni werd tijdens de ‘No Kings’-bijeenkomst in Salt Lake City een man gezien die aan de rand van de menigte een AR-15-geweer in elkaar zette. In typisch Middle-Amerikaanse stijl openden diverse zogenoemde ‘vredeshandhavers’ – van wie velen zelf gewapend waren – het vuur, in de overtuiging dat ze op het punt stonden een massale schietpartij te voorkomen. De man werd neergeschoten en raakte gewond. Maar ook een onschuldige omstander werd getroffen en kwam om het leven in het kruisvuur van deze chaotische, doe-het-zelfvariant van openbare veiligheid.

Lang voordat iemand de trekker overhaalde, hadden meerdere demonstranten al 112 gebeld om de man en zijn wapen te melden. De medewerkers van de telefooncentrale zeiden echter dat ze niets konden doen: hun handen waren gebonden. In Utah is het namelijk volledig legaal om in het openbaar met een geladen aanvalsgeweer rond te lopen – zelfs op een politieke bijeenkomst. In 2021 schafte de staat bovendien de vergunningplicht voor het verborgen dragen van vuurwapens af. Inwoners mogen sindsdien zowel openlijk als heimelijk wapens dragen, zonder vergunning, zonder training en zonder enig toezicht.

Iedereen van 21 jaar en ouder die wettelijk een vuurwapen mag bezitten – wat in Utah in principe iedereen zonder strafblad is – mag vrijelijk een geladen, verborgen vuurwapen in het openbaar dragen. Daarom kon de man die tijdens de bijeenkomst in Salt Lake City een aanvalsgeweer in elkaar zette pas worden gearresteerd toen hij daadwerkelijk het vuur opende. De psychologische tol van het leven in een samenleving waarin je iemand een bloedbad ziet voorbereiden, maar te horen krijgt dat er ‘niets aan te doen is,’ kan nauwelijks worden overschat. Ik ken die angst uit eigen ervaring. Jaren geleden, toen ik lesgaf aan de universiteit van Utah, kwamen studenten tijdens mijn spreekuur mijn kantoor binnen met pistolen die zichtbaar aan hun borst bevestigd waren. Net als de aanwezigen op de ‘No Kings’-bijeenkomst kon ik wettelijk niets doen – ik mocht zelfs niet weigeren om de gewapende studenten te ontvangen. De universiteit had geprobeerd vuurwapens op de campus te verbieden, maar de wetgever stapte naar de rechter en kreeg gelijk.

Een paar jaar later, toen ik lesgaf aan de universiteit van Texas in Austin, leverde een van mijn studenten een essay in waarin hij tot in detail een fantasie beschreef waarin hij eerst zijn professor en daarna de rest van de klas vermoordde. Zelfs als ik dat essay bij de politie had gemeld, zou dat niet hebben geleid tot de inbeslagname van vuurwapens – niet op grond van de wetgeving van Texas, en al helemaal niet op grond van die van Utah. In 2018 overwogen wetgevers in Utah gedurende korte tijd een wetsvoorstel dat rechtbanken de mogelijkheid zou geven om beschermingsbevelen uit te vaardigen. Daarmee konden vuurwapens tijdelijk worden afgenomen van mensen die als ‘ernstig geestesziek’ of ‘gewelddadig en onstabiel’ werden beschouwd. Maar het voorstel werd in stilte tegengehouden in de commissie en stierf een stille dood. Sindsdien is het nooit meer op een serieuze manier in behandeling genomen.

Ondanks de fantasieën van de NRA en andere pro-wapenlobby’s, die op perverse wijze beweren dat ‘een gewapende samenleving een beleefde samenleving is,’ voelt de werkelijkheid voor mensen die bewust in deze cultuur van wapenverheerlijking leven vaak heel anders aan. Wanneer vuurwapens overal zijn toegestaan, blijft de angst bestaan dat jij – evenals je familie – nergens echt veilig bent. Die angst voedt juist de neiging van velen om zich nog verder te bewapenen, zowel letterlijk als emotioneel, ter voorbereiding op een mogelijke strijd. Charlie Kirk was misschien oprecht in zijn wens om in het openbaar eerlijke debatten te voeren. Maar in een Amerikaanse cultuur die wordt getekend door geweld en door het normaliseren van voortdurende, vaak onnodige economische onzekerheid, hebben maar weinig jonge mensen vandaag de dag nog belangstelling voor welk debat dan ook.

Er valt dus te betogen dat de collectieve angst die wordt aangewakkerd door de Amerikaanse wapencultuur de politieke polarisatie versterkt – en omgekeerd. De ‘woke’ linkse beweging slaat misschien geregeld de plank mis op het gebied van ras en gender. Progressieven gaan misschien soms te ver in hun pogingen om als morele of nationale therapeut op te treden. Maar de Amerikaanse pro-wapenbeweging is minstens even ontspoord, zo niet nog veel meer. De obsessie met vuurwapens heeft inmiddels bijna sektarische trekken gekregen: ze is ideologisch, absolutistisch en doordrongen van een religieus fatalisme. Wanneer je dat fanatisme combineert met het feit dat veel van de meest fervente voorstanders van wapens zichzelf ook als ‘christenen’ beschouwen, is het moeilijk om geen parallellen te trekken met religieus extremisme elders. Hoe dan ook, het idee dat de epidemie van massale schietpartijen in Amerika niet rechtstreeks voortkomt uit het vrijwel onbeperkte recht om wapens te dragen – én uit de nietsontziende lobby die zelfs de mildste vormen van wapenbeperking bestrijdt – is volkomen absurd.

Alleen al dit jaar zijn er in de Verenigde Staten 309 massale schietpartijen geweest, gemiddeld bijna 1,3 per dag. Vuurwapens op zich zijn natuurlijk niet de enige oorzaak van dit geweld. Zoals het grimmige voorbeeld van Decarlos Brown laat zien, lopen er in de VS veel te veel gevaarlijke mensen vrij rond, beschermd door een naïef, bijna utopisch rechtssysteem. Toch ligt het probleem dieper. De sluiting van tientallen psychiatrische ziekenhuizen de afgelopen decennia speelt ongetwijfeld een rol, net als het feit dat zelfs notoire recidivisten vaak niet worden opgesloten. Maar hoe je het ook wendt of keert, uiteindelijk komt de discussie steeds weer terug op dezelfde kernvraag: de vuurwapens zelf – en wie ze mag bezitten.

In de Verenigde Staten heeft naar schatting 1,5 tot 2 procent van de volwassenen last van hallucinaties, wanen of andere ernstige psychotische symptomen. Bij een bevolking van ongeveer 330 à 340 miljoen mensen komt dat neer op zo’n vijf tot zes miljoen mensen – van wie vrijwel iedereen legaal een wapen kan bezitten. Dat betekent dat miljoenen mensen in theorie de mogelijkheid hebben om te schieten op onschuldige kinderen of publieke figuren die ze niet mogen, als de stemmen in hun hoofd hen daartoe zouden aanzetten. Als je dat geheel overziet, is het eigenlijk verbazingwekkend dat er niet nóg meer massale schietpartijen en moorden plaatsvinden in de Verenigde Staten – al is het huidige aantal al meer dan schokkend genoeg.

Zet gewoon het nieuws eens aan. Minder dan een uur nadat Charlie Kirk was neergeschoten, vond er opnieuw een schietpartij plaats, dit keer op een school in Evergreen, Colorado. Een tiener kwam om het leven en twee anderen raakten zwaargewond. De dag ervoor werden zes mensen neergeschoten in San Francisco. Twee dagen eerder vielen in Cleveland opnieuw zes gewonden, onder wie een zestienjarige jongen die in zijn mond werd geraakt. En nog geen twee weken geleden vond er een bloedbad plaats op de Annunciation Catholic School in Minneapolis, waar tientallen mensen – vooral basisschoolkinderen – in een kerk werden beschoten. Twee kinderen werden ter plaatse dood verklaard, maar het dodental had makkelijk in de tientallen kunnen lopen. En dat alles in een land dat, jaar na jaar en zonder onderbreking, verantwoordelijk is voor ruim zeventig procent van alle massale schietpartijen in de ontwikkelde wereld.

Twee jaar geleden, tijdens een openbaar evenement dat kort na de schietpartij op een school in Nashville werd gehouden – waarbij drie kinderen en drie volwassenen werden gedood door een non-binaire dader – kreeg Charlie Kirk de vraag of het toenemende aantal slachtoffers zijn geloof in het Tweede Amendement aan het wankelen had gebracht. Zijn antwoord was inhoudelijk schokkend, maar in zijn eigen logica opmerkelijk consistent:

‘Een gewapende bevolking hebben, kent een prijs – dat hoort bij vrijheid,’ zei hij. ‘Je kunt het aantal slachtoffers door vuurwapens niet tot nul terugbrengen. Er zal nooit een samenleving bestaan waarin burgers gewapend zijn en niemand omkomt door wapengeweld. Maar ik vind dat het de moeite waard is: elk jaar een aantal dodelijke slachtoffers door vuurwapens, zodat we het Tweede Amendement kunnen behouden om onze andere, door God gegeven rechten te beschermen. Dat is een verstandige deal. Dat is rationeel.’

Je moet toegeven: Charlie Kirk bleef zijn overtuigingen trouw tot het moment dat de kogel van een moordenaar zijn nek doorboorde. Maar zullen zijn weduwe en jonge kinderen over tien of twintig jaar nog steeds hetzelfde denken? Dat is uiteindelijk de ware prijs van Amerika’s dodelijke compromis. Het is makkelijk om een tragedie de prijs van de ‘vrijheid’ te noemen – zolang de doden niet de jouwe zijn. Maar zoals Ian MacKaye zei: ‘Er is geen sprake van beweging in een slechte geest.’ En vandaag, nu Kirk op internet wordt verheven tot martelaar van rechts, lijkt Amerika steeds meer overspoeld door slechte geesten – en nog altijd volkomen onwillig om het voor de hand liggende onder ogen te zien.

Vertaling: Menno Grootveld

Oorspronkelijke tekst (Engels): UnHerd, 15 september 2025

door Wolfgang Münchau

Wolfgang Münchau is directeur van Eurointelligence en columnist van UnHerd.

Terwijl progressieven lacherig doen, is rechts in opkomst

De bouwwerken uit het tijdperk van de mondialisering storten één voor één in. De instellingen van onze multilaterale wereld brokkelen langzaam af. De cultus van diversiteit, gelijkheid en inclusie slaat om in zijn tegendeel. De progressief-liberale media hebben hun monopolie op de agenda verloren, nu steeds meer mensen hun toevlucht zoeken tot alternatieve nieuwsbronnen. Na de moord op Charlie Kirk zal deze ontwikkeling alleen nog maar verergeren.

Sinds de jaren vijftig, toen Europa cultureel en economisch in verval raakte, heeft het vrijwel alle grote Amerikaanse trends gevolgd. De Oostenrijkers schonken ons het grand café: een plek waar je rustig kon zitten, goede koffie kon drinken en de krant kon lezen. Tegenwoordig halen jonge Europeanen echter mierzoete, slechte koffie bij Amerikaanse koffieketens. Wie niet weet dat de Napolitanen de pizza hebben uitgevonden, zou denken dat die uit New York komt. En over hamburgers hoeven we het al helemaal niet te hebben.

Wij Europeanen mogen dan de democratie, het communisme en het fascisme – en alles daartussenin – hebben uitgevonden, in onze huidige leegte importeren we de politieke cultuur van Amerika. Euro-versies van Donald Trump zullen overal op het continent opduiken en worden verkozen.

De oorzaken die de MAGA-beweging in de Verenigde Staten hebben voortgebracht, bestaan ook in Europa. De immigratie is toegenomen, terwijl de politie er niet in slaagt misdrijven gepleegd door immigranten effectief aan te pakken. Centrale banken hebben de afgelopen vijftien jaar een enorme ongelijkheid gecreëerd met hun activa-aankopen en marktstabilisatie – kosten die door het brede publiek zijn gedragen in de vorm van een hogere inflatie en een lager besteedbaar reëel inkomen. De invloed van populistisch rechts is nu al zichtbaar, aangevoerd door Viktor Orbán in Hongarije, maar staat op het punt om definitief mainstream te worden.

Laten we ons eens voorstellen dat de G8-top in 2030 plaatsvindt in Moskou, onder voorzitterschap van president Poetin, die dan net zijn dertigjarig jubileum als machthebber viert. Hij ontvangt er de Amerikaanse president JD Vance, de Britse premier Farage, president Le Pen van Frankrijk en bondskanselier Weidel van Duitsland. Premier Meloni van Italië zal tegen die tijd het langstzittende lid van deze groep zijn. Dit alles uiteraard onder de aanname dat de top überhaupt zal doorgaan – want misschien hebben de leiders elkaar dan wel niets meer te zeggen.

Ondertussen zal de EU in een diepe crisis verkeren – áls ze tegen die tijd nog niet uiteen is gevallen. Het blok is sinds het begin van deze eeuw langzaam aan het afbrokkelen, maar in 2030 zullen de Europese leiders vooral bezig zijn om, ieder voor zich, hun eigen land weer groot te maken.

Zo’n scenario past niet in het liberaal-progressieve verhaal, waarin geen alternatief bestaat voor een multilaterale, mondialistische wereld en Trump slechts een voorbijgaand fenomeen is. Toen Trump in 2016 echter voor het eerst werd gekozen, hebben de Europeanen hun kans gemist om zich te profileren. Ze slaagden er niet in defensief onafhankelijker te worden, omdat dit forse bezuinigingen op de verzorgingsstaat had vereist – een stelsel dat grotendeels was gefinancierd met het vredesdividend. Het had ook een fusie van de Europese wapeninkoopbureaus gevergd en een verlies van de nationale soevereiniteit over het wapenbeleid. Voor de landen van de eurozone zou bovendien een grotere politieke en fiscale integratie noodzakelijk zijn geweest om de euro als serieuze tegenhanger van de dollar te positioneren. In plaats daarvan kozen de Europese landen voor precies het tegenovergestelde. Omdat verdere integratie mislukte, legde de EU de nadruk op regulering, terwijl het Verenigd Koninkrijk de Unie verliet. Vandaag is de EU economisch simpelweg te zwak om Trump ook maar iets in de weg te leggen.

Ook op technisch gebied loopt Europa achter. Het laatste grote project dat Duitsland heeft gerealiseerd, was het perfectioneren van de dieselmotor in de jaren tachtig en negentig. Het is opnieuw hetzelfde verhaal als dat van de espresso en pizza. De Duitsers hebben de auto uitgevonden, ze hebben de kwantummechanica ontdekt en een lucratieve niche gevonden in de wereld van de midtech-engineering, de wereld van de gadgets. Maar die twintigste-eeuwse technologie is inmiddels achterhaald. Ze levert simpelweg niets meer op.

Pro-Europeanen mogen de EU in haar huidige vorm misschien prijzen als regelgever en soft power, maar dat zijn in wezen zwakke ambities. Ik was vroeger een voorstander van Europese integratie, in de hoop dat Europa zou uitgroeien tot een verenigde, strategische speler van wereldformaat, met meer economische en militaire samenhang. In plaats daarvan is de EU vandaag de dag niet veel meer dan een douane-unie en een interne markt voor voornamelijk producten – een speler van weinig betekenis op het wereldtoneel. Europa is gedegradeerd tot juniorpartner, tot voetvolk.

De Europeanen gingen er ook naïef van uit dat de demografie in het voordeel van centrumlinks zou uitpakken. Aan het einde van het vorige decennium leek de jeugd nog massaal achter links en de Groenen te staan, maar afgezien van Greta Thunberg en veel van haar volgelingen bleek dit slechts een voorbijgaande fase. Bij de verkiezingen in Duitsland eerder dit jaar werd de extreemrechtse Alternative für Deutschland de populairste partij onder jongeren. Datzelfde patroon zien we terug bij andere verkiezingen. In de VS heeft Charlie Kirk van MAGA een jeugdbeweging weten te maken, en in Europa horen we nu de echo daarvan.

Is dit werkelijk zo verrassend? Wie naar het politieke debat in Duitsland en Frankrijk luistert, krijgt de indruk dat de oudere generatie alleen maar bezig is met het veiligstellen van haar eigen privileges. Ondertussen zijn we op een punt in onze economische ontwikkeling beland waarop we niet langer kunnen verwachten dat onze kinderen het beter zullen hebben dan wij. Jonge Europeanen kampen met een crisis in de kosten van levensonderhoud: de economie laat hen in de steek en het establishment negeert hen. Daarom voorspel ik een verwoestende opstand van een jonge rechtse beweging, waarvan de meeste leden niet op straat staan bij anti-immigratiedemonstraties, maar hun strijd vooral online voeren.

Mijn algemene punt is dat alle onderliggende krachten die de Amerikaanse kiezers – en vooral de jonge kiezers – naar rechts drijven, ook in Europa aanwezig zijn. Alleen loopt Europa achter als het om een politieke reactie gaat. Tot nu toe werd de opkomst van rechtse partijen hier afgeremd door hun eenzijdige focus op immigratie. We weten wie ze haten, maar veel minder hoe ze zouden willen regeren. Hebben ze eigenlijk wel een economisch beleid? Beschikken ze over een samenhangend begrotingsplan? Voor zover ik heb gezien, komt er nog van geen enkele rechtse partij een overtuigend antwoord.

Maar daar zou weleens verandering in kunnen komen. De Duitse AfD begint in te zien dat ze een economisch beleid nodig heeft. In de peilingen gaat de partij inmiddels gelijk op met de CDU/CSU van bondskanselier Friedrich Merz. Ik verwacht dat de coalitie van Merz zal falen in haar poging de economische neergang van Duitsland te keren. In dat opzicht bevindt ze zich in een vergelijkbare positie als de Labour-regering in het Verenigd Koninkrijk. Beide regeringen zullen de belastingen verhogen, omdat ze het politiek niet aandurven om fors te snijden in de sociale uitgaven. Daardoor kan het moment aanbreken dat de AfD zich zal profileren als de enige partij in Duitsland die geloofwaardige economische hervormingen belooft. In het Verenigd Koninkrijk heeft Nigel Farage nog geen uitgewerkt economisch plan, maar ik verwacht dat hij zal inzetten op het zich losmaken van de EU-regelgeving en het verlagen van de belastingen – allebei noodzakelijke voorwaarden voor het vinden van een lucratieve economische niche buiten de EU.

De ervaring met rechts leiderschap binnen de EU zal waarschijnlijk rommeliger zijn. Extreemrechtse partijen zijn hier doorgaans niet libertair ingesteld. Sommige partijen, zoals die van Le Pen, zijn net zo corporatistisch als de gevestigde centrumpartijen. Er zullen zowel mislukkingen als successen zijn, terwijl de economie stagneert en het politieke establishment geen geloofwaardige alternatieven weet te bieden.

Zo was het ook in Duitsland begin jaren dertig. De juiste parallel is niet die tussen Hitler en de moderne rechtse leiders – het zou absurd zijn om te beweren dat Trump een fascistische dictator is. Nee, de griezelige gelijkenis is die met de Weimarrepubliek, die ten onder ging aan haar eigen onvermogen om te besturen en de economische welvaart te waarborgen.

Ik verwacht dat een variant van die periode zich opnieuw zal voordoen. Zoals Karl Marx schreef in De achttiende brumaire van Louis Bonaparte: ‘Hegel merkt ergens op dat alle grote wereldhistorische feiten en personen als het ware tweemaal ten tonele verschijnen. Hij vergat eraan toe te voegen: de eerste keer als tragedie, de tweede keer als farce.’

Het discours van rechts mag soms bespottelijk lijken, maar zolang zelfgenoegzame liberaal-progressieven er slechts lacherig over doen en weigeren van koers te veranderen, zal rechts blijven groeien. Vroeg of laat zullen we daardoor ook in Europa onze eigen Trumps krijgen – want al het andere hebben we al geprobeerd.

Vertaling: Menno Grootveld

Oorspronkelijke tekst (Engels): The Guardian, 27 juni 2025

door Bernie Sanders

Bernie Sanders is een Amerikaanse senator en een vooraanstaand lid van de senaatscommissie voor Gezondheid, Onderwijs, Arbeid en Pensioenen. Hij vertegenwoordigt de staat Vermont en is de langstzittende onafhankelijke senator in de geschiedenis van het Congres. Zijn boek Our Revolution verscheen in Nederlandse vertaling bij Starfish Books.

Te veel leiders van de Democratische Partij zijn liever kapitein op een zinkende Titanic dan dat ze bereid zijn van koers te veranderen

De Democratische Partij bevindt zich op een kruispunt.

De partij kan ervoor kiezen vast te houden aan beleid dat een gebrekkig en gemanipuleerd economisch en politiek systeem in stand houdt, terwijl ze de pijn negeert van de zestig procent van de Amerikanen die van salarisstrook naar salarisstrook moeten leven. Ze kan ook de dromen van een jongere generatie naast zich neerleggen – een generatie die, als dit systeem niet verandert, waarschijnlijk slechter af zal zijn dan hun ouders.

Ze kan blijven leunen op miljardair-donateurs en campagneadviseurs die geen voeling hebben met de werkelijkheid, en ondertussen enorme bedragen blijven verspillen aan nietszeggende reclamespotjes van dertig seconden, waarop steeds minder mensen reageren.

Ze kan de tragische realiteit blijven negeren dat tientallen miljoenen Amerikanen de democratie de rug toekeren, omdat zij vinden dat hun regering geen oog heeft voor hun worstelingen en de werkelijkheid van hun dagelijks leven – en daar ook niets aan verandert.

Of ze kan de les ter harte nemen die de campagne van Zohran Mamdani ons heeft geleerd.

En die luidt:

Heb de moed om de werkelijke economische en morele problemen aan te pakken waarmee de meerderheid van onze bevolking kampt, ga de strijd aan met de hebzucht en de macht van de oligarchie, en vecht voor een agenda die het leven van werkende gezinnen daadwerkelijk verbetert.

Sommigen zullen misschien zeggen dat Mamdani’s overwinning vooral te danken was aan zijn stijl en zijn charisma. Dat klopt – maar zonder de buitengewone grassrootsbeweging die zich rond hem heeft gevormd, had hij die overwinning nooit behaald. En zo’n beweging, met duizenden enthousiaste vrijwilligers die langs de deuren gaan, ontstaat niet zonder een economische agenda die aansluit bij de behoeften van werkende mensen. De inwoners van New York – en eigenlijk alle Amerikanen – begrijpen dat je in het rijkste land ter wereld niet elke dag zou moeten worstelen om eten op tafel te krijgen, de huur te betalen of je medische rekeningen te voldoen. Het zijn precies deze mensen waarvan de adviseurs van de Democraten vaak niet eens beseffen dat ze bestaan.

Mamdani kreeg kritiek op zijn zogenaamd ‘radicale’ en ‘onrealistische’ economische beleid:

Hij pleit ervoor dat, in een tijd van ongekende inkomens- en vermogensongelijkheid, de rijken en grote bedrijven eindelijk hun eerlijke deel aan belastingen gaan betalen.

Hij pleit ervoor om, nu veel New Yorkers geen betaalbare woning meer kunnen vinden, de huurstijgingen te bevriezen.

Hij pleit ervoor dat, wanneer het woon-werkverkeer een groot deel van het loon opslokt, het openbaar vervoer gratis wordt gemaakt.

Hij pleit ervoor dat, nu veel mensen met een laag inkomen en werkende gezinnen geen toegang hebben tot gezond voedsel voor zichzelf en hun kinderen, er publieke buurtwinkels worden opgericht.

Deze ideeën – en vele andere – zijn helemaal niet radicaal. Ze zijn misschien niet wat miljardairs, rijke donoren en vastgoedspeculanten willen, maar ze weerspiegelen wel wat werkende mensen verlangen. En misschien, heel misschien, wordt het tijd om naar hén te luisteren.

De overwinning van Mamdani had niets te maken met ‘sterrenkracht.’ Zij draaide volledig om de kracht van het volk: het nieuw leven inblazen van de democratie en het openen van de deur voor gewone mensen om weer invloed te krijgen op de beslissingen die hun leven bepalen.

Belangrijk is dat hij niet wegliep voor de morele kwestie die miljoenen mensen in New York en in de rest van het land bezighoudt: de noodzaak om een einde te maken aan de militaire steun van de VS aan de extreemrechtse regering van Benjamin Netanyahu in Israël, die de bevolking van Gaza wegvaagt en hun kinderen uithongert. Mamdani begrijpt dat antisemitisme een walgelijke en gevaarlijke ideologie is, maar ook dat kritiek op het onmenselijke beleid van de regering-Netanyahu geen antisemitisme is.

De les van Mamdani’s campagne is dat het niet genoeg is om alleen maar kritiek te leveren op Trump en zijn destructieve beleid. We moeten een positieve visie naar voren brengen en duidelijk maken waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Het volstaat niet om vast te houden aan een status quo die voor de meeste Amerikanen niet werkt. In een tijd waarin hoop steeds schaarser wordt, moeten mensen het gevoel krijgen dat we samen – met de moed om machtige belangen aan te pakken – een betere wereld kunnen bouwen: een wereld van economische, sociale, raciale en ecologische rechtvaardigheid.

Zal de huidige leiding van de Democratische Partij lering trekken uit Mamdani’s campagne? Waarschijnlijk niet. Te veel van hen zijn liever kapitein op een zinkende Titanic dan dat ze bereid zijn van koers te veranderen.

Maar goed, uiteindelijk maakt het niet uit wat zij denken. Het establishment zette alles op alles om Mamdani te verslaan – miljoenen aan Super PAC-geld, steun van ‘belangrijke figuren,’ vijandige media – en toch verloren ze.

De toekomst van de Democratische Partij zal niet worden bepaald door haar huidige leiders, maar door de arbeidersklasse van dit land. Steeds meer mensen beseffen dat ons politieke systeem corrupt is en dat miljardairs geen verkiezingen zouden mogen kunnen kopen. Ze begrijpen dat er geen ongekende inkomens- en vermogensongelijkheid zou mogen bestaan; dat de VS niet het enige rijke land zouden mogen zijn zonder universele gezondheidszorg; dat jongeren niet het recht op hoger onderwijs mag worden ontzegd vanwege hun inkomen; dat er geen grote crisis in betaalbare huisvesting zou mogen zijn; dat het minimumloon geen hongerloon mag zijn; en dat bedrijven er niet mee weg mogen komen om vakbondsorganisatie illegaal te dwarsbomen – en nog veel meer.

Het Amerikaanse volk begint in opstand te komen en terug te vechten. Dat zagen we bij de vele Fighting Oligarchy-bijeenkomsten die we in het hele land hebben georganiseerd en die enorme aantallen mensen op de been brachten. We zagen het bij de miljoenen die onlangs in bijna elke staat deelnamen aan de No Kings-bijeenkomsten. En we zagen het opnieuw bij de Democratische voorverkiezingen in New York City.

We gaan door. En niemand zal ons tegenhouden.

Vertaling: Menno Grootveld