Oorspronkelijke tekst (Engels): The Conversation, 21 april 2026
door David Roger Marples
David Roger Marples is hoogleraar Russische en Oost-Europese geschiedenis aan de universiteit van Alberta
De explosie in de vierde reactor van de kerncentrale van Tsjernobyl, in het noorden van Oekraïne, op 26 april 1986 veranderde het leven van duizenden inwoners van de Sovjet-Unie ingrijpend.
De centrale lag op ongeveer twintig kilometer van de grens met Wit-Rusland, vlak bij de plek waar de rivieren de Oezj en de Pripjat samenkomen en uitmonden in het Kiev-reservoir. Het was een afgelegen gebied, met verspreide boerderijen in een rustig, agrarisch landschap.
Wind en regen verspreidden de radioactieve straling naar het noorden en noordwesten. De autoriteiten evacueerden de stad Pripjat, op drie kilometer ten noorden van de centrale, waar ongeveer 55.000 mensen woonden. Dat gebeurde pas veertig uur na het ongeluk.
Meer dan zeventig functionarissen van de regerende Communistische Partij van de Sovjet-Unie ontvluchtten de centrale. Twee operators kwamen direct om het leven. Daarnaast stierven 28 brandweerlieden en hulpverleners die naar de rampplaats waren gestuurd binnen drie maanden aan stralingsziekte.
Michail Gorbatsjov, de secretaris-generaal van het Centraal Comité van de partij, was op dat moment nog maar zes weken in functie.
In maart had hij zich op het 27e partijcongres gepresenteerd met zijn idee van ‘nieuw denken,’ met als kernbegrippen ‘glasnost’ (openheid) en ‘perestrojka’ (herstructurering). Toch zweeg de Sovjetregering na de ramp in Tsjernobyl ruim veertig uur voordat er informatie naar buiten kwam.
Op 28 april hoorden de Sovjetburgers dat er een ongeluk had plaatsgevonden, dat daarbij twee mensen waren omgekomen en dat er een overheidscommissie was ingesteld om de oorzaak te onderzoeken.
Wat gebeurde er in Tsjernobyl?
Het ongeluk in Tsjernobyl ontstond tijdens een veiligheidsexperiment. Daarbij wilde men onderzoeken hoe de stroomvoorziening zich zou gedragen tijdens het uitschakelen van de reactor. Het experiment vond plaats in een vakantieperiode, waardoor zowel de directeur van de centrale als de hoofdingenieur afwezig waren. Om het experiment te laten slagen, schakelden de operators zeven veiligheidssystemen uit die de reactor normaal gesproken automatisch zouden stilleggen.
De met grafiet gemodereerde RBMK-reactor, die werkte met regelstaven, had een ontwerpfout waarvan de operators niet op de hoogte waren. Bij een laag vermogen werd de reactor instabiel. Toen een operator het vermogen verlaagde, ontstond er een plotselinge piek in de energie. Die explosie blies het dak van de reactor weg, waardoor stukken grafiet uit de kern werden verspreid en er een radioactieve wolk vrijkwam.
Begin mei verscheen Gorbatsjov op televisie, maar hij gebruikte zijn toespraak vooral om ‘sensationele’ berichten over grote aantallen slachtoffers te veroordelen.
De bevolking in de zwaarst getroffen gebieden van Oekraïne en Wit-Rusland snakte naar informatie. Ongeveer zeshonderdduizend zogenoemde ‘liquidators’ werden ingezet om de radioactief besmette bovenlaag van de grond te verwijderen. Daarnaast bouwden mijnwerkers uit Rusland en de Donbas-regio in Oost-Oekraïne een ondergronds platform onder de reactor, om te voorkomen dat deze in het grondwater zou wegzakken.
Het duurde drie jaar voordat de Sovjetautoriteiten kaarten publiceerden waarop precies te zien was waar radioactief cesium was neergekomen. Het getroffen gebied omvatte het grootste deel van Wit-Rusland, grote delen van Noord- en West-Oekraïne en een deel van Zuid-Rusland.
Duizenden liquidators stierven tussen 1986 en 1989, vooral aan hartaanvallen. Het ging vaak om jonge mannen van in de twintig en dertig jaar.
In 1990 werd bij kinderen in Wit-Rusland schildklierkanker vastgesteld; meer dan 3.000 kinderen werden getroffen. Oekraïne stelde datzelfde jaar een moratorium in op de bouw van nieuwe kernreactoren. De centrale van Tsjernobyl werd in 2000 voorzien van een beschermende overkapping (een ‘sarcofaag’) over de beschadigde reactor.
Reactie van het publiek
Naarmate de omvang van de ramp duidelijker werd, namen de woede en de teleurstelling onder de bevolking toe. Veel mensen vroegen zich vooral af waarom de hele energiesector werd aangestuurd vanuit Moskou, door ministeries die weinig kennis hadden van de lokale omstandigheden.
In zekere zin heeft Tsjernobyl glasnost gecreëerd. Journalisten begonnen kritische artikelen te schrijven over de wetenschappers die toezicht hielden op de nasleep van de ramp en over de gevolgen voor de gezondheid. Volgens sommige berichten lagen de aantallen slachtoffers veel hoger dan de cijfers die door de Wereldgezondheidsorganisatie werden gepubliceerd.
In november 1988 vonden in Kyiv protesten tegen kernenergie plaats onder de slogan ‘Het milieu en wij.’ Dr. Yuriy Shcherbak – later ambassadeur van Oekraïne in Canada – richtte de Green World Association op, die later uitgroeide tot de Groene Partij van Oekraïne. In 1989 ontstond daarnaast de volksbeweging Rukh, die zich inzette voor Oekraïense soevereiniteit, het behoud van de taal en het vertellen van de waarheid over wat er in Tsjernobyl was gebeurd.
Zowel Oekraïne als Wit-Rusland waren traag in het doorvoeren van politieke veranderingen. Partijleiders deden weinig om de gevolgen van de ramp in Tsjernobyl goed aan te pakken. In beide samenlevingen ontstond daardoor een duidelijke kloof tussen de wetenschappelijke en politieke elite aan de ene kant, en activisten, journalisten en het brede publiek aan de andere kant.
De nasleep van Tsjernobyl
In augustus 1986 reisde een Sovjetteam naar Wenen om bij het Internationaal Atoomenergieagentschap uit te leggen wat de oorzaken van het ongeluk waren. Onder leiding van de Sovjetchemicus Valery Legasov legde het team de schuld volledig bij menselijke fouten. Daarbij werden meer dan dertig bekende ontwerpfouten in de RBMK-reactor genegeerd.
Aan de vooravond van de tweede herdenking van het ongeluk pleegde Legasov zelfmoord. Hij was gedemoraliseerd omdat de autoriteiten zijn waarschuwingen over de veiligheid van de reactor hadden genegeerd. Waarschijnlijk leed hij ook aan stralingsziekte.
Door het groeiende verzet tegen kernenergie in de hele Sovjet-Unie werd het grootschalige programma voor de uitbreiding van kerncentrales stopgezet. Politieke bewegingen in de Baltische staten, Oekraïne, Georgië en andere republieken werkten samen, waardoor de Sovjetleiding uiteindelijk werd gedwongen om concessies te doen.
In 1991 beperkte Gorbatsjov de glasnost en introduceerde hij het concept van een hernieuwde unie van zelfstandige republieken. Tsjernobyl was niet de enige oorzaak van deze ontwikkeling, maar speelde wel een belangrijke rol als katalysator.
De reactor is al lange tijd gesloten en deels ontmanteld, maar de betekenis ervan is nog steeds groot. Oekraïne is namelijk nog altijd voor ongeveer de helft van zijn elektriciteit afhankelijk van kernenergie. Tijdens de Russische invasie werd de kerncentrale van Tsjernobyl korte tijd bezet. Ook de grootste kerncentrale van Oekraïne in Zaporizja kwam in handen van Russische troepen.
We moeten de moed gedenken van de mensen die de brand hebben bestreden en het gebied hebben opgeruimd. Daarnaast mogen we de moed niet vergeten van gewone burgers die de autoriteiten trotseerden om de waarheid te achterhalen en verandering af te dwingen. Ook moeten we ons deze datum blijven herinneren, omdat die een belangrijk keerpunt markeert in de geschiedenis van de voormalige Sovjet-Unie.
Vertaling: Menno Grootveld