Oorspronkelijke tekst (Italiaans): Telegram, 18 oktober 2026
door Andrea Zhok
Andrea Zhok is een Italiaanse filosoof en hoogleraar ethiek en moraalfilosofie aan de universiteit van Milaan. Hij staat bekend om zijn kritische beschouwingen over het moderne liberalisme, het kapitalisme, en de gevolgen van digitalisering en sociale media voor de samenleving. Met zijn werk mengt hij zich zowel in het academische als in het publieke debat in Italië.
De beelden van het stadhuis van het Franse Limoges, dat in vlammen opgaat terwijl de klokkentoren instort, zijn de hele wereld overgegaan. Dergelijke vernielingen kunnen alleen maar worden veroordeeld, net als de plunderingen die tijdens de protesten op veel plaatsen in Frankrijk plaatsvonden.
Maar als we het bij die veroordeling laten, vervallen we in een typisch kleinburgerlijke, conservatieve reactie. Die is misschien begrijpelijk, maar getuigt ook van een schrijnend gebrek aan inzicht. Wie alleen maar verontwaardigd is over uitgebrande auto’s en ingeslagen winkelruiten, zonder zich af te vragen wat daarachter schuilgaat, laat zien nog altijd niet te beseffen hoe ernstig de situatie is waarin we ons bevinden.
Wat we in Frankrijk zien, en inmiddels in uiteenlopende vormen ook in andere Europese landen, zoals Spanje, Portugal, Albanië, België en Italië, is allerminst een irrationele uitbarsting. Sommige historische gebeurtenissen lijken onbegrijpelijk wanneer je ze uitsluitend vanuit een lokaal perspectief bekijkt, maar vertonen een duidelijke samenhang en logica zodra je er van enige afstand naar kijkt.
Dat iets een rationele verklaring heeft, betekent niet dat het zonder leed gepaard gaat of dat er geen onrecht wordt gepleegd. We moeten daarom in staat zijn de gebeurtenissen op twee niveaus tegelijk te bekijken. Enerzijds kunnen we afzonderlijke daden en het gedrag van bepaalde personen veroordelen als barbaars, onbeschaafd of vandalisme. Anderzijds moeten we begrijpen dat de geschiedenis een rivier is waarin altijd puin en lijken meedrijven, maar die zich niet laat tegenhouden door morele preken.
Wat er gebeurt, volgt een onverbiddelijke collectieve logica, ook al begrijpen de deelnemers die zelf vaak maar ten dele, of helemaal niet. De Europese bevolking ervaart haar politieke machthebbers al jarenlang als een anoniem, technocratisch apparaat: een ondoordringbare muur die zich op de automatische piloot voortbeweegt, zonder zich iets aan te trekken van de behoeften van gewone mensen. De technocratische elites, die nauw verweven zijn met de financiële wereld, hebben erop gegokt dat ze het maatschappelijk bewustzijn konden verdoven met de moderne opium voor het volk: de media, met hun eindeloze stroom van amusement en infotainment. Wie desondanks in opstand kwam, kon met repressieve maatregelen in toom worden gehouden: hier een klap met de wapenstok, daar een geblokkeerde bankrekening, hier een aanpassing van de kieswet, daar de nietigverklaring van verkiezingen, enzovoort.
Het algemene, stilzwijgende en nauwelijks betwiste uitgangspunt van de Europese leiders is dat er met gewone burgers niet te praten valt, maar dat ze alleen in het gareel gehouden kunnen worden door afwisselend beloningen uit te delen en met straf te dreigen: de bekende wortel-en-stokmethode. Vrijwel alles wat in het openbaar wordt gezegd, is een leugen die een bepaald doel dient. Alleen wanneer de waarheid zelf als politiek instrument kan worden gebruikt, wordt daarvan afgeweken. Het publieke debat is zo verworden tot een eindeloze schijnvertoning, waarbij steeds minder moeite wordt gedaan om zelfs maar de indruk van geloofwaardigheid te wekken.
Zo gelooft niemand met enig gezond verstand werkelijk dat Rusland op het punt staat ons binnen te vallen. Toch weerhoudt dat talloze woordvoerders van de gevestigde orde er niet van om die boodschap dagelijks met een ernstig gezicht te herhalen. En natuurlijk weet iedereen dat achter deze door sensatiebeluste media opgeklopte verhalen uiteindelijk maar één doel schuilgaat: de vrijheid om naar eigen goeddunken over publieke middelen te beschikken en die in te zetten voor particuliere belangen. Dat is de enige constante in een wereld van steeds wisselende omstandigheden.
Kortom, de heersende elites zijn er allang aan gewend geraakt de bevolking te behandelen als een dom, redeloos wezen waarmee geen serieus gesprek mogelijk is. Die bevolking moet enerzijds met kleine tegemoetkomingen en selectieve privileges tevredengesteld en anderzijds zoveel mogelijk machteloos gemaakt worden.
En dit mechanisme kan werken, zelfs heel lang.
Tot het plotseling niet meer werkt.
En dat moment breekt aan wanneer te veel mensen zó veel te verliezen hebben dat ze het zich niet langer kunnen veroorloven om passief te blijven. Met ‘te veel verliezen’ bedoel ik niet dat mensen letterlijk van de honger omkomen. In een moderne samenleving kunnen mensen al lang voordat dat het geval is in een situatie van ondraaglijke armoede en ontbering verzeild raken. Tegenwoordig betekent dit bijvoorbeeld dat mensen die zich geen auto of internetverbinding kunnen veroorloven, waardoor ze steeds meer worden buitengesloten. Ze verliezen de toegang tot werk, sociale contacten en de samenleving als geheel. Dat auto’s en mobiele telefoons ooit luxegoederen waren, doet er niet toe. Inmiddels zijn ze voor een groot deel van de bevolking onmisbaar geworden om aan het maatschappelijk leven te kunnen deelnemen. Wie er geen toegang toe heeft, dreigt buiten de samenleving te vallen. Het is het verschil tussen werkelijk leven en alleen maar bestaan.
De gewone bevolking, jarenlang behandeld als een verzameling lastdieren en zo nu en dan afgescheept met panem et circenses (brood en spelen), slechtbetaalde baantjes en televisiepropaganda, zal zich, zodra dit systeem vastloopt, weinig meer aantrekken van oproepen tot fatsoen, respect voor andermans eigendom of eerbied voor historische monumenten. En zulke oproepen zullen haar dan ook niet meer bereiken.
Wie auto’s, historische gebouwen en winkels in brand steekt, geeft blijk van een gebrek aan cultureel en moreel besef. Maar de werkelijke verantwoordelijkheid ligt bij de heersende elites. Zij hebben die achterstand bewust in stand gehouden en zelfs bevorderd, in de overtuiging dat dit hun eigen belangen zou dienen. Zij zijn het die daarvoor ter verantwoording zouden moeten worden geroepen.
Vandaag staat de snelkookpan op springen. Zelfs als de huidige protestgolf wegebt, is dit nog maar het begin. De Europese machthebbers beschikken immers noch over de middelen, noch over het politieke en culturele vermogen om het roer werkelijk om te gooien. Dus maak je veiligheidsgordels maar vast, want we stevenen af op een harde botsing.
Vertaling: Menno Grootveld