Oorspronkelijke tekst (Engels): Patterns by Naomi Klein, 16 juli 2026
door Naomi Klein
Naomi Klein is een Canadese journalist, publicist en politiek activist.
Space X is een metafoor voor de ontsnappingsdroom van de superrijken
Onlangs voerde ik weer een van mijn vaste Unshocked-gesprekken met Mehdi Hasan over Elon Musk. Daarin probeerden we te doorgronden hoe het kan dat ’s werelds eerste biljonair tegelijkertijd een van de meest verwerpelijke mensen ter wereld is. Hier wil ik uitleggen waarom die twee zaken allesbehalve toevallig samengaan.
In de meeste discussies over Musk worden deze twee kanten van hem strikt van elkaar gescheiden. Aan de ene kant is er Musk, de briljante technologieondernemer en CEO tegen wie je maar beter niet kunt wedden en wiens vermogen inmiddels rond de grens van een biljoen dollar schommelt. Aan de andere kant staat Musk als weerzinwekkende publieke figuur: iemand die met een kettingzaag staat te zwaaien, gebaren maakt die sterk aan de nazigroet doen denken, zich verbindt met extreemrechtse bewegingen over de hele wereld, en die je in beschaafd gezelschap liever uit de weg gaat.
In werkelijkheid zijn deze twee kanten van Musk niet van elkaar te scheiden. Ze zijn twee uitingen van hetzelfde verschijnsel. De stunts met de kettingzaag en het stopzetten van levensreddende hulp aan arme mensen, de racistische samenzweringstheorieën die zich via X verspreiden, de nazistische uitbarstingen van Grok en de ophef rond het genereren van geseksualiseerde deepfakes: het zijn allemaal onderdelen van dezelfde ontwikkeling. Musk draagt zo bij aan een wereld waarin grote groepen mensen worden geminacht, buitengesloten en uiteindelijk als opofferbaar worden beschouwd. Juist die maatschappelijke omstandigheden zijn nodig voor het economische project dat hem onlangs tot biljonair heeft gemaakt. De door AI en robotica aangedreven toekomst die Musk aan beleggers voorspiegelt, zal immers slechts een uiterst klein deel van de mensheid ten goede komen, terwijl talloze andere mensen – en ook niet-menselijk leven – ervoor zullen moeten wijken. De vraag is dan wat er moet gebeuren met al diegenen die niet van deze toekomst profiteren. En precies daar komt de andere kant van Musk in beeld: wat hij zelf ‘Dark MAGA’ noemt.
De ontsnappingsdroom
Dertien jaar geleden stond de schrijfster Arundhati Roy stil bij de betekenis van een opzichtig stuk architectuur: het nieuwe woonhuis van Mukesh Ambani, de rijkste man van India, dat door zijn ongekende luxe veel opzien baarde. Het hele land, schreef ze, sprak over ‘de zevenentwintig verdiepingen, drie helikopterplatforms, negen liften, hangende tuinen, balzalen, klimaatkamers, fitnessruimtes, zes verdiepingen met parkeerplaatsen en zeshonderd personeelsleden.’
Terwijl Roy in de schaduw van het gebouw stond en omhoogkeek naar de verticale tuinen, vroeg ze zich af: ‘Is dit de laatste fase van de succesvolste afscheidingsbeweging in India? De ontsnapping van de midden- en hogere klassen naar de ruimte?’
Roy bedoelde dit als metafoor: de rijken van India verlieten de aarde natuurlijk niet letterlijk. Maar ze gedroegen zich wel alsof hun rijkdom hen in staat stelde hun eigen afgesloten werelden te creëren, waarin ze niet langer rekening hoefden te houden met de armen of ooit nog het lot van die armen hoefden te delen. Dat betekende een ingrijpende breuk met het verleden. Zelfs koningen en keizers moesten zich nog verhouden tot hun arme onderdanen, zich bezighouden met hun alledaagse problemen en accepteren dat deze mensen uiteindelijk dezelfde lucht inademden. Roy meende te zien hoe de Indiase elite een manier had gevonden om zich zelfs aan die ongemakken te onttrekken.
Je kunt Musk en SpaceX dan ook zien als de wereldwijde verwezenlijking van het verlangen dat Roy beschreef, maar nu voorzien van een beurskoers. De beleggers op de Nasdaq die onlangs bij de beursgang van Space X alle records braken, waardeerden in feite niet zozeer Musks belofte om van de mensheid een ‘multi-planetaire soort’ te maken. Iedereen weet immers dat dit op korte termijn niet zal gebeuren. Waar zij wél op inzetten, is de droom die Musk inmiddels belichaamt: die van de superrijken die erin slagen te ontsnappen aan de wereld die zij anders met de rest van ons zouden moeten delen. Die ontsnappingsdroom wordt voor een belangrijk deel mogelijk gemaakt door vermogens die zijn opgebouwd tijdens golven van door hype aangewakkerde speculatieve investeringen – precies het soort speculatie dat SpaceX zelf heeft losgemaakt. De ontsnappingsdroom die Roy destijds beschreef, is door de jaren heen opvallend onveranderd gebleven. Alleen het decor is veranderd. Het spektakel van raketlanceringen wekt nu de indruk dat een daadwerkelijke vlucht van de aarde binnen handbereik komt, ook al exploderen de raketten geregeld en is het in werkelijkheid buitengewoon moeilijk om op een planeet als Mars te overleven).
In ons binnenkort te verschijnen boek End Times Fascism: And the Fight for the Living World, dat in september zal uitkomen, noemen Astra Taylor en ik deze mentaliteit ‘de vlucht van de rijken’: de fantasie dat de allerrijksten zich kunnen onttrekken aan de wereld en aan het lot van de rest van de mensheid. Terwijl de planeet gebukt gaat onder vervuiling en armoede, vormt deze gedachte een van de fronten in een veel bredere strijd om de vraag wie nog een toekomst zal hebben, en wie niet. Nu Musk zich heeft ontpopt tot een van de belangrijkste hoofdrolspelers in deze strijd, is het de moeite waard om eens goed te kijken naar wat hij ons precies probeert te verkopen.
Gokken op onzin
Toen Musk via een videoverbinding vanuit het hoofdkantoor van SpaceX in Texas deelnam aan de beursgang op de Nasdaq, verklaarde hij dat het bedrijf ‘iedereen die naar de maan wil, iedereen die naar Mars wil of naar welke andere plek in het zonnestelsel dan ook – en misschien ooit zelfs daarbuiten’ zou meenemen. Volgens Musk was SpaceX bezig ‘de fictie uit sciencefiction te verwijderen.’
Wat hij in werkelijkheid doet, is pure fictie verkopen. De prognoses rond de beursgang zijn zo absurd dat ze nauwelijks nog op bedrog lijken, maar eerder op regelrechte minachting: een gok dat mensen geld naar Musk zullen blijven gooien, hoe schaamteloos hij ons ook in ons gezicht voorliegt.
Mijn favoriete detail: in de S-1-aanvraag van SpaceX bij de Amerikaanse beurswaakhond SEC wordt de ‘totale adresseerbare markt’ geschat op maar liefst 28,5 biljoen dollar – bijna evenveel als het volledige Amerikaanse bbp van ongeveer 32 biljoen dollar. Maar het wordt nog erger. Ondanks al Musks verhalen over de kolonisatie van de ruimte schrijft SpaceX slechts ongeveer 2 biljoen dollar van die potentiële markt toe aan zijn daadwerkelijke ruimtevaart- en connectiviteitsactiviteiten. Veruit het grootste deel van die gigantische verwachte markt – zo’n 26 biljoen dollar – zou volgens het bedrijf niet voortkomen uit raketten of uit Starlink, maar uit kunstmatige intelligentie.
Met andere woorden: SpaceX is in feite een AI-bedrijf dat zich presenteert als een ruimtevaartbedrijf – en dan ook nog een AI-bedrijf dat verlies lijdt. In 2025 behaalde xAI, inmiddels de AI-divisie van SpaceX, slechts 3,2 miljard dollar omzet, terwijl het 6,4 miljard dollar uitgaf. Vroeger zou een bedrijf dat twee keer zoveel geld uitgeeft als het binnenkrijgt simpelweg als een mislukking zijn beschouwd. Bij Musk reageerde de aandelenmarkt echter anders. Beleggers zagen die verliezen en gokten erop dat hetzelfde bedrijf op de een of andere manier 26 biljoen dollar aan nieuwe omzet zou kunnen creëren, ongeveer een kwart van het totale mondiale bbp. Op zulke buitenissige verwachtingen worden nu ook het spaargeld en de pensioenen van gewone mensen ingezet. Zakenbank Goldman Sachs heeft beleggers voorgehouden dat de omzet van SpaceX in 2030 kan oplopen tot 474 miljard dollar, tegenover 18,7 miljard dollar vorig jaar. Dat zou neerkomen op een vijfentwintigvoudige stijging in slechts vijf jaar. Dit is nauwelijks nog economie te noemen; zelfs met wiskunde heeft het weinig te maken. Het lijkt eerder op slam poetry.
Deze waanzin is al tientallen jaren in de maak. Musks beleggers behandelen hem al lange tijd minder als een gewone CEO dan als een soort mysticus. Ze accepteren uitzonderlijk slecht bestuur, niet-gehaalde verkoopdoelstellingen, exploderende raketten en satellieten, en berichten over vermeend drugsgebruik. Het is niet zo dat beleggers deze mislukkingen niet zien. Ze weten dat de omzet van Tesla kelderde na Musks kettingzaagactie bij DOGE (Trumps Department of Government Efficiency). En ze weten ook dat het gat tussen de uitgaven en inkomsten van xAI zo enorm is dat je er bij wijze van spreken met een Cybertruck doorheen kunt rijden (alweer zo’n veelbesproken Musk-debacle).
Toch wordt dit alles op de een of andere manier terzijde geschoven met de alomtegenwoordige mantra die vaak wordt toegeschreven aan Peter Thiel, Musks voormalige zakenpartner en vriend: zet nooit in tegen Elon. Met andere woorden: geloof niet wat je met eigen ogen ziet, maar geloof in de man zelf. Dat is besluitvorming op basis van geloof, niet wezenlijk anders dan bij een religie. En nu Musk – althans op goede beursdagen – de status van biljonair heeft bereikt, is de mythe rond zijn persoon alleen maar sterker geworden. Daardoor voelen zijn trouwe financiers zich aangemoedigd tot steeds roekelozer vormen van financiële alchemie.
Dat brengt ons terug bij SpaceX, dat eigenlijk geen bedrijf is in de traditionele betekenis van het woord. Het kan beter worden gezien als een in elkaar geknutseld vehikel om rijkdom aan de markt te onttrekken, telkens verpakt in het verhaal waarmee op dat moment het snelst geld kan worden opgehaald. Zo merkte een analyse van The Motley Fool op dat uit het hoofdstuk over risicofactoren in de S-1-aanvraag van SpaceX – een onderdeel dat doorgaans vooral uit standaardwaarschuwingen bestaat – blijkt dat de groeiplannen van het bedrijf voor een groot deel afhankelijk zijn van ‘onbewezen technologieën of technologieën die nog niet bestaan.’
Met andere woorden: niet-bestaande technologieën hebben niet-bestaande groeiverwachtingen voortgebracht, die vervolgens hebben geleid tot de lucratiefste beursgang uit de geschiedenis en de eerste biljonair ter wereld. In welke fase van het kapitalisme zijn we inmiddels aanbeland? Niemand die het weet.
Wat het geld oplevert
Om een biljoen dollar in perspectief te plaatsen: slechts 21 landen ter wereld hebben een bbp van meer dan één biljoen dollar. Zweden niet. Argentinië niet. Israël niet. Taiwan niet. Ierland evenmin. Maar één man beschikt inmiddels wél over een vermogen van die omvang.
Het is daarom de moeite waard ons af te vragen wat deze enorme rijkdom eigenlijk mogelijk moet maken. Het eenvoudige antwoord luidt: ontsnapping. Ontsnapping aan ons, aan de eisen die we stellen aan mannen als Musk, en aan de ravage die hun tomeloze vervuiling van onze planeet, van ons publieke debat en van onze politiek achterlaat. Het vergaren van een vrijwel onvoorstelbaar groot persoonlijk vermogen is geen toevallig bijproduct van het SpaceX-verhaal. Het vormt juist de kern ervan.
In 2009 schreef Peter Thiel een essay dat nog altijd veelvuldig wordt aangehaald. Het is vooral bekend geworden omdat hij daarin openlijk afstand nam van de democratie: ‘Ik geloof niet langer dat vrijheid en democratie verenigbaar zijn.’ De enige weg voorwaarts was volgens hem ‘een uitweg te vinden uit de politiek in al haar vormen.’ Dat verklaart waarom hij diverse initiatieven financiert om zogenoemde ‘bedrijfslanden’ te stichten, waarom hij samen met Musk PayPal heeft opgericht en waarom hij al lange tijd cryptovaluta steunt: met een eigen geldsysteem blijft de overheid immers op afstand. Het verklaart ook waarom hij al vroeg investeerde in Musks raketprojecten. Daar krijgt de droom om je met behulp van rijkdom aan de bestaande orde te onttrekken haar meest letterlijke vorm: de zeggenschap van privé-ondernemingen over de ruimte.
Het staat zelfs zwart op wit in de kleine lettertjes van de servicevoorwaarden van Starlink, die vrijwel niemand leest:
‘Voor de diensten die op Mars worden geleverd, of tijdens de reis naar Mars met Starship of andere ruimtevaartuigen, erkennen de partijen Mars als een vrije planeet waar geen enkele regering op aarde gezag of soevereiniteit kan uitoefenen. Geschillen zullen daarom worden beslecht volgens beginselen van zelfbestuur die bij de kolonisatie van Mars te goeder trouw worden vastgesteld.’
Voordat we dit afdoen met de constatering dat niemand op korte termijn Mars zal koloniseren, is het de moeite waard de formulering nauwkeurig te bekijken. Musk zou immers kunnen aanvoeren dat alles wat SpaceX in de ruimte doet uiteindelijk deel uitmaakt van de reis naar Mars, aangezien dat het verklaarde einddoel van het bedrijf is. Betekent dit dat Musk overal waar een Starlink-satelliet vliegt al aanspraak kan maken op een vorm van soevereiniteit? En hoe zit het dan met de datacenters die hij naar eigen zeggen in een baan om de aarde wil brengen, waarin al onze digitale sporen worden opgeslagen? Heeft hij daarmee stilzwijgend al een zakelijke claim gelegd op delen van de ruimte en op alles wat hij daar onderbrengt? En kan hij daarmee wegkomen?
Wanneer fascisme deel uitmaakt van het bedrijfsplan
Dit brengt ons bij de kant van Musk waarover beleggers minder graag praten, maar die des te duidelijker zichtbaar wordt in zijn obsessieve nachtelijke berichten op X. Toen hij zich openlijk achter Trump schaarde en zichzelf vervolgens uitriep tot ‘Dark MAGA,’ was aanvankelijk niet duidelijk hoe ver hij daarin zou gaan. Inmiddels hebben we daar een veel beter beeld van.
Musk heeft zich in verschillende landen achter fascistische en neofascistische politieke bewegingen geschaard. Zo voerde hij campagne voor de AfD in Duitsland, nam hij via een videoverbinding deel aan een racistische bijeenkomst van Tommy Robinson in het Verenigd Koninkrijk en droeg hij bij aan het aanwakkeren van gewelddadige anti-immigrantenrellen in Ierland. Ook heeft hij de samenzweringstheorie van de ‘Grote Vervanging’ gepromoot en de bewering verspreid dat er in Zuid-Afrika een ‘witte genocide’ plaatsvindt. Tegelijkertijd pleit hij voor meer witte immigratie en werkt hij aan wat wel zijn eigen ‘legioen’ van kinderen is genoemd.
Tijdens zijn korte periode aan het hoofd van DOGE bezuinigde Musk systematisch op programma’s die zwarte gemeenschappen en andere gemeenschappen van kleur in de Verenigde Staten en daarbuiten ten goede kwamen. Een onderzoek in The Lancet schatte dat de programma’s van USAID meer dan negentig miljoen levens hebben gered.
Wanneer de bezuinigingen van DOGE op buitenlandse hulp worden gekoppeld aan de steeds ernstiger gevolgen van door klimaatverandering verergerde droogte en aan de sterke prijsstijgingen van kunstmest en brandstof als gevolg van Trumps illegale oorlog tegen Iran, lijken de gevolgen in landen als Somalië minder op gewone bezuinigingen dan op het doelbewust uitdunnen van de bevolking. Zoals Bill McKibben op Substack schreef, mag Musks persoonlijke verantwoordelijkheid daarbij niet buiten beeld blijven: ‘Elon Musk in het bijzonder heeft USAID stilgelegd – hij pochte er zelfs over dat hij het tijdens het eerste weekend van zijn DOGE-aanval op de federale overheid “door de houtversnipperaar had gehaald.” Met andere woorden: de rijkste man ter wereld deed dit onder auspiciën van onze regering. Zijn wreedheid en zelfingenomenheid – en zijn verachtelijke racisme – kennen geen grenzen.’
Musk kan zich niet op onwetendheid beroepen. Hij weet dat klimaatverandering een realiteit is en dat grote delen van de wereld daardoor onbewoonbaar dreigen te worden. Jarenlang gold hij immers als hét boegbeeld van groene technologie, als de man die ons juist voor die toekomst zou helpen behoeden. Nu zijn eigen uitstoot sterk toeneemt door energieverslindende datacenters, en Grok deel is gaan uitmaken van het militaire apparaat van het Pentagon, lijkt Musk echter onderdeel te zijn geworden van een breder project. Een project dat het publiek eraan lijkt te willen laten wennen dat grote aantallen mensen, vooral in Azië en Afrika, in de toekomst simpelweg niet over voldoende voedsel, medicijnen of een leefbaar klimaat zullen beschikken om te overleven.
Gokken met de toekomst van de mensheid
Dat betekent niet dat Musk geen toekomst voor zich ziet. Integendeel, hij vertelt ons voortdurend wat hij aan de horizon ontwaart: vliegende auto’s, robotbedienden, seksrobots, ruimtereizen en werk dat ‘optioneel’ wordt. Maar zelfs in het meest optimistische scenario is Musks toekomstvisie alleen weggelegd voor mensen die zich al die luxe kunnen veroorloven. Bovendien rust die toekomst op gestolen gegevens en de slinkende inkomens van gewone mensen, wordt zij overeind gehouden met overheidsgeld en is het financiële systeem eromheen zó opgeblazen dat het uiteindelijk dreigt in te storten wanneer de AI-zeepbel barst. Daarbij dreigen ook de spaargelden en pensioenen van werkende mensen te verdampen. Geen wonder dat de geboortecijfers dalen – een ontwikkeling waarover Musk en zijn rechtse geestverwanten zich obsessief zorgen maken. Veel mensen lijken de boodschap te hebben begrepen: de toekomst wordt een exclusief VIP-feest waarvoor zij geen toegangskaartje krijgen. Ze beseffen dat een markt die nooit tegen Elon Musk wedt, in feite tegen de rest van ons gokt.
Als er één type bouwwerk is waarin de twee kanten van de ontsnappingsdroom in 2026 het scherpst samenkomen, dan zijn het niet de steeds verder uitdijende landhuizen van de superrijken, met hun hangende tuinen en helikopterplatforms. Het zijn evenmin de luxueuze bunkers die zij bouwen om zich te beschermen tegen de crises die ze zelf helpen aanwakkeren en tegen de haat die ze oproepen. Het zijn de datacenters: kaal, voortdurend zoemend en methaan uitstotend in de omliggende wijken, zonder rekening te houden met de democratische wensen van de bewoners, hun gezondheid of hun verlangen de plekken te beschermen waaraan ze gehecht zijn. Het zijn het soort complexen dat Musk in Memphis, Tennessee, heeft laten bouwen en die nu vervuiling veroorzaken in overwegend zwarte arbeiderswijken zoals Boxtown.
De schrijver en kunstenaar Molly Crabapple, die als een van de eersten alarm sloeg over de grootschalige toe-eigening door AI en de aantasting van de materiële wereld, verwoordde het tegenover mij als volgt: ‘Die datacenters zijn de motor van hun ontsnappingsdroom. En wij – kunstenaars, arbeiders en de natuur – zijn de brandstof die daarvoor moet worden verbrand.’
Hoewel Musks ontsnappingsdroom zich voordoet als een techno-utopische toekomstvisie, is zij in wezen buitengewoon gewelddadig. Om te rechtvaardigen dat zoveel mensen en zoveel waardevolle dingen worden opgeofferd, moet eerst de weg worden vrijgemaakt met supremacistische retoriek. Je moet onze informatieomgeving zó aantasten dat we niet langer weten wie of wat echt is. Je moet wreedheid tot vermaak maken, inclusief kettingzagen op podia en publieke vernederingen op X waaraan iedereen kan meedoen. Want hoe kun je anders een opstand voorkomen? Hoe kun je anders verhinderen dat de woede je uiteindelijk inhaalt?
Dit zijn enkele van de verbanden die Astra en ik in ons binnenkort te verschijnen boek blootleggen. Ik heb geprobeerd een deel van wat we daarbij hebben geleerd toe te passen op de beursgang van SpaceX, en de schijnbaar onbegrijpelijke cijfers en enorme hype rond één bedrijf te doorgronden vanuit het perspectief van het eindtijdfascisme. Nu ook Anthropic en OpenAI zich voorbereiden op mogelijk recordbrekende beursgangen, zullen er nog genoeg gelegenheden komen om beter te begrijpen waar deze weg ons heen voert – tenzij we besluiten een andere richting in te slaan.
Vertaling: Menno Grootveld