Een kernoorlog in Oekraïne is mogelijk

Oorspronkelijke tekst (Engels): Ellsberg.net, 16 augustus 2022

door Daniel Ellsberg

Daniel Ellsberg was de klokkenluider die de Pentagon Papers lekte, waaruit bleek dat de Amerikaanse regering tegenover het Amerikaanse publiek had gelogen over de oorlog in Vietnam. Hij is vorige week op 92-jarige leeftijd overleden.

De invasie van Rusland in Oekraïne heeft de wereld veel gevaarlijker gemaakt, niet alleen op de korte termijn, maar op manieren die onomkeerbaar kunnen blijken. Het is een tragische en misdadige aanval. We zien de mensheid weer bijna op haar slechtst, maar nog niet helemaal, want tot nu toe hebben we sinds 1945 gelukkig geen kernoorlog meer gezien.
En dat was echt onverwacht. Toen ik tiener was, in de jaren veertig en vijftig, was er bijna niemand die ik kende die verwachtte dat er in de zeventig jaar na Hiroshima en Nagasaki geen nieuwe kernbom op mensen zou worden gegooid. Het had best kunnen gebeuren. We zijn er heel dichtbij geweest, ongelooflijk dichtbij.
Maar er gebeurde iets dat niet zo makkelijk te voorzien was: elk van beide grootmachten, de VS en Rusland, liet het toe om vast te lopen of verslagen te worden zonder terug te vallen op kernwapens. Ik denk dat bijna niemand dat voor mogelijk had gehouden.
Natuurlijk doet die mogelijkheid zich nu wéér voor, en op een nieuwe manier. Het verschil is het volgende. In vroegere situaties waarin sprake was van een patstelling – als een supermacht tegenover een veel kleinere macht stond, zoals in Korea, Vietnam, Laos, of Afghanistan – waren we in staat onze nederlaag te accepteren zonder kernwapens te gebruiken, zowel in Vietnam als in Afghanistan. In wezen leden we een politieke nederlaag in Irak, net zoals de Russen in Afghanistan.
Bij diverse gelegenheden had een vals alarm tijdens voorbije crisissen een kernoorlog kunnen ontketenen, maar dankzij de behoedzaamheid van individuen in het systeem is dat niet gebeurd. Het lot van de wereld was afhankelijk van de (in carrièretermen) ietwat gevaarlijke beslissingen van mensen zoals Archipov tijdens de Cubaanse Raketcrisis en kolonel Petrov tijdens de crisis van 1983, die besloten hun superieuren niet te alarmeren, ook al waren ze ervan overtuigd dat een aanval ieder moment op handen kon zijn.
Een soortgelijke situatie zou zich op verscheidene manieren in de huidige oorlog kunnen voordoen. Als de Oekraïners gebruik zouden maken van de raketsystemen die we nu aan ze leveren en die hen de mogelijkheid geven om Russische aanvallen op Oekraïens grondgebied te beantwoorden met Oekraïense aanvallen op Russisch grondgebied, zou dat een ernstige escalatie betekenen, die zich mogelijk aan de controle van de VS onttrekt. Ook als een mogelijke nederlaag van de Russische strijdkrachten in de Donbas ertoe zou leiden dat Poetin of zijn bevelhebbers, of mogelijk zelfs hun ondergeschikten, bevoorradingspunten in Polen zouden aanvallen, en zo de NAVO rechtstreeks in de oorlog zouden betrekken, dan zouden de VS en de NAVO rechtstreeks met Rusland in oorlog kunnen komen – een risico dat tot nu toe is vermeden.
Elke leider hier – Biden enerzijds en Poetin anderzijds – heeft zich in het verleden onthouden van daden die onze twee naties in een direct gewapend conflict zouden brengen. Hierin hebben ze een soort voorzichtigheid betoond. Toch is het ook zo dat ze nu gokken met duidelijke risico’s, door de interactie van wat een van beiden doet met wat de andere partij doet.
Dit brengt ons op totaal nieuw terrein, iets wat we de afgelopen zeventig jaar niet hebben gezien: de dreigende mogelijkheid van een gewapend conflict tussen de VS (of de NAVO) en Rusland (of – voorheen – de Sovjet-Unie.) Verbazingwekkend genoeg heeft elk van beide partijen er in deze zeventig jaar voor gezorgd – zelfs in een proxy-oorlog, zelfs tegen een asymmetrische, zwakkere macht – een direct gewapend conflict met de ander te vermijden. Wat we echter nog niet hebben gezien, wat nog niet is getest, is de bereidheid van de leider van een supermacht om te verliezen of om door de andere supermacht in een impasse te worden gebracht. Dat zou een verlies van prestige en een verlies van invloed in de wereld betekenen, iets dat in eerdere oorlogen niet is voorgekomen.
Als de VS zich terugtrekken uit Vietnam of Afghanistan zien andere landen dat niet als een directe aantasting van het vermogen van de VS om een grootmacht of een mondiale supermacht te zijn. Maar als de VS rechtstreeks verliezen van Rusland, of als Rusland verliest van de VS, is dat een andere zaak. Zoiets heeft nog niet eerder plaatsgevonden en zou nu makkelijk kunnen gebeuren.
Dat is de gok die beide partijen op dit moment nemen, net zoals beide partijen gokten tijdens de Cubaanse Raketcrisis, waarbij ik op hoog stafniveau betrokken was. Na vijftig jaar studie en directe betrokkenheid bij die crisis geloof ik dat noch Chroesjtsjov noch Kennedy daadwerkelijk van plan was het dreigement van een gewapend conflict door te zetten. Ik geloof dat ze allebei bluften. Toch zette elk van hen stappen, en kwamen zij allebei met dreigementen en toezeggingen om de voorwaarden van een onderhandelingsakkoord te verbeteren – waarvan elk van hen verwachtte dat het met gunstige voorwaarden zou worden afgesloten. Het scheelde maar een haar of de acties van hun ondergeschikten hadden niettemin tot een gewapend conflict geleid.
Een onderhandelde uitkomst, hoe eerder hoe beter – in ieder geval ergens in de komende maanden – is erg belangrijk, maar niet waarschijnlijk. Naarmate de oorlog in Oekraïne voortduurt, blijft de kans op escalatie bestaan en neemt deze zelfs toe, juist omdat beleidsmakers verdere escalatie of een kostbare patstelling proberen te voorkomen.
We hebben het dus over een lange oorlog waarin Oekraïense levens worden verwoest, met honderdduizenden slachtoffers aan Oekraïense kant, en vergelijkbare aantallen aan Russische kant. Dit is een tragische situatie voor Oekraïne, en trouwens ook voor het Russische volk, als gevolg van de sancties, en voor de rest van de wereld als het gaat om de voedselleveranties uit Oekraïne, waardoor mensen in Afrika op dit moment worden geconfronteerd met de dreiging van hongersnood zolang dit doorgaat. De vooruitzichten dat dit alles zich zal blijven voortzetten op dit niveau, zelfs zonder escalatie, zijn hoog.

Het blijkt dat leiders aan de macht bijna ieder aantal mensen zullen willen riskeren en zelfs opofferen om een vrijwel zekere nederlaag, ramp of vernedering op de korte termijn voor hen persoonlijk en voor hun land te voorkomen. De geschiedenis van de afgelopen halve eeuw, die ik heb geanalyseerd (omdat ik eerder in mijn leven betrokken ben geweest bij enkele van de ergste aspecten ervan), vertelt me dat een leider als Poetin, liever dan een vernederende nederlaag te lijden, bereid is om de inzet te verhogen, te escaleren en eerdere mislukkingen te herhalen op manieren die geen rekening houden met de kosten in mensenlevens.
Het is potentieel rampzalig dat beide partijen willens en wetens het risico lijken te willen nemen dat ze een kernoorlog zullen ontketenen, zelfs als die enigszins beperkt zal blijven.

Vertaling: Menno Grootveld