Zaten de VS achter de aanslagen op Nord Stream?

Oorspronkelijke tekst (Engels): Unherd, 11 oktober 2022

door Thomas Fazi

Thomas Fazi is schrijver, journalist en vertaler. Zijn jongste boek Reclaiming the State verscheen bij Pluto Press.

Biden wil niet alleen Rusland verzwakken

Heel Europa lijdt onder de energiecrisis, maar voor de grootste economie van het continent is dit meer dan een economische crisis – het is een existentiële crisis. Duitsland werd ooit geprezen als de economische motor van Europa, maar wordt nu bestempeld als de ʻzwakste schakel.ʼ

Een recessie volgend jaar wordt nu vrijwel zeker geacht; de industriële productie ligt negen procent lager dan vorig jaar; de inflatie is voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog met dubbele cijfers gestegen. Gezien Duitslands diepgewortelde inflatiefobie is dit alles al problematisch genoeg. Maar nóg traumatischer voor het land is het feit dat Duitsland nu een negatieve handelsbalans heeft – de eerste keer in ruim dertig jaar. Dit is een heel bittere pil om te slikken voor een land waar exportgeleide groei meer is dan een economisch model – het maakt deel uit van de nationale identiteit.

Maar de dagen van de exportgeleide groei zijn voorbij. De Duitse economische machine is vastgelopen. Eerst werd ze gehavend door de wereldwijde lockdowns van 2020 en 2021, die de mondiale aanbodketens ontwrichtten en Duitse industrieën dwongen meer te betalen voor steeds schaarsere onderdelen die ze vroeger in China kochten. De pandemie zorgde ook voor een lagere groei in belangrijke Aziatische exportmarkten – in de eerste plaats China.

Daarna kwamen het conflict in Oekraïne en de stroom van westerse sancties, die de gasprijs (en de prijzen van andere grondstoffen) de hoogte in hebben gejaagd en de aanbodketens nog verder hebben gedestabiliseerd. Onder druk van de stijgende energieprijzen vermindert bijna een op de zes industriële bedrijven in Duitsland zijn productie of staakt deze.

In het licht van het bovenstaande is het makkelijk te begrijpen waarom de Duitse kanselier Olaf Scholz waarschuwde voor een langdurige crisis, een die ʻniet in een paar maanden voorbij is.ʼ Dat is een understatement. Twee van de belangrijkste pijlers van Duitslands economisch succes in de eenentwintigste eeuw – de goedkope invoer van grondstoffen en energie (vooral uit Rusland), en een grote vraag vanuit de rest van de wereld – zijn onder de voeten van het land vandaan getrokken, en het ziet er niet naar uit dat ze snel zullen terugkeren.

Terugkijkend op de recente gebeurtenissen kan men echter niet anders dan zich afvragen: was dit slechts het resultaat van een reeks ongelukkige gebeurtenissen en, volgens sommigen, de toegevendheid van Duitsland jegens Rusland en de kortzichtige obsessie met de export, waardoor het land uiterst kwetsbaar werd voor externe schokken? Is Duitsland slechts een bijkomend slachtoffer van de proxy-oorlog van de Verenigde Staten tegen Rusland? Of was Duitsland misschien zelf het doelwit van economische oorlogsvoering?

Deze laatste vraag is onmogelijk te negeren na de recente aanslag op de Nord Stream-gaspijpleidingen die gedeeltelijk in Duits bezit zijn en die Rusland met Duitsland verbinden. Hoewel westerse regeringen en commentatoren snel met de vinger naar Rusland hebben gewezen, heeft de Amerikaanse econoom en Columbia-hoogleraar Jeffrey Sachs onlangs een mening geuit die door velen wordt gedeeld: dat het waarschijnlijker is dat de sabotagedaad tegen de pijpleiding een ʻAmerikaanse actieʼ is geweest – een actie die in de eerste plaats tegen Duitsland was gericht. Een soortgelijke bewering werd ook gedaan door Douglas Macgregor, een gepensioneerde Amerikaanse legerkolonel en voormalig adviseur van de Amerikaanse minister van Defensie in de regering-Trump. En dan is er de inmiddels beruchte tweet (later verwijderd) van Radek Sikorski – Polens voormalige minister van Buitenlandse Zaken en huidige voorzitter van de EU-VS delegatie van het Europees Parlement – die een afbeelding van het Nord Stream-lek publiceerde met de woorden ʻDank u, VS.ʼ

Het is niet moeilijk te begrijpen waarom zoveel mensen geneigd zijn om dit eerder als een Amerikaanse dan als een Russische actie te zien. Terwijl het onduidelijk is hoe Rusland zou kunnen profiteren van het verlies van de invloed die de pijpleiding op Duitsland en andere Europese staten bood, heeft de VS daarentegen veel te winnen bij het buiten werking stellen van Nord Stream – mogelijk voor altijd, aldus Duitse bronnen. (Rusland betwist de schade en beweert dat de pijpleiding binnenkort hersteld en heropend kan worden, maar dat de westerse autoriteiten Rusland niet toestaan de pijpleidingen te inspecteren).

Het is geen geheim dat de VS altijd tegen Nord Stream is geweest, en in het bijzonder tegen Nord Stream 2, een nieuwe pijpleiding parallel aan Nord Stream 1 (in bedrijf sinds 2011), die in 2021 werd voltooid en in 2022 in gebruik genomen had moeten worden, waardoor de jaarlijkse levering van Russisch gas aan Duitsland zou zijn verdubbeld. Het is makkelijk in te zien waarom het Amerikaanse establishment niet blij was met deze ontwikkeling: meer gas zou sterkere Russisch-Duitse betrekkingen hebben betekend, wat waarschijnlijk zou hebben geleid tot een uitbreiding van de handel, meer culturele uitwisselingen en uiteindelijk tot een nieuwe veiligheidsarchitectuur die de veiligheidsparaplu van de Navo steeds overbodiger zou hebben gemaakt en de Amerikaanse hegemonie over het Europese continent zou hebben verzwakt.

Daarom proberen de Verenigde Staten het project al sinds 2017 te torpederen, toen het Amerikaanse Congres onder Trump de Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act (CAATSA) aannam, die de Amerikaanse president machtigde om sancties op te leggen aan bedrijven die betrokken zijn bij de aanleg van Russische energie-exportpijpleidingen. Vervolgens ondertekende Trump in 2019 de Protecting Europe’s Energy Security Act (PEESA), die de aanleg van de pijpleiding wilde verhinderen door middel van Amerikaanse sancties tegen de betrokken bedrijven, waardoor de aanleg van de pijpleiding een jaar lang werd stilgelegd. Meer recentelijk hadden zowel Biden als Victoria Nuland, onderminister van Buitenlandse Zaken in de regering-Biden, bekend om haar beroemde ʻFuck the EUʼ– telefoontje, gedreigd Nord Stream 2 stil te leggen als Rusland Oekraïne zou binnenvallen.

Tot niet zo lang geleden werd dit door het Duitse publiek nog gezien als een ongepaste inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van het land, zo niet – zoals toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Sigmar Gabriel begin 2021 zei – als een inbreuk op de soevereiniteit van Duitsland, in strijd met het internationale recht. Duitse kranten bespraken openlijk hoe de VS tegen Nord Stream was, omdat de Amerikanen hoopten het Russische gas voor Europa te vervangen door de verkoop van hun eigen vloeibaar aardgas (LNG) aan het continent.

Een uitgesproken criticus van de Amerikaanse inmenging in Duitse energiezaken was het voormalige hoofd van het Duitse Energieagentschap, Stephan Kohler. In een interview in 2017 wees hij erop dat de VS in het CAATSA-wetsvoorstel openlijk aanvoerden dat het doel was betere marktkansen voor hun eigen LNG te creëren. Bij een andere gelegenheid zei Kohler dat dit deel uitmaakte van een bredere strategie om ʻeen politieke wig te drijven tussen Europa en Rusland.ʼ

Dit kan dus niet worden afgeschreven als een complottheorie. Een van Amerika’s bekendste geostrategen, George Friedman, voormalig directeur van het particuliere inlichtingenbureau Stratfor, schreef in 2010 in zijn bestseller The Next Decade: ʻRusland vormt geen bedreiging voor de wereldpositie van Amerika, maar alleen al de mogelijkheid dat het land gaat samenwerken met Europa en met name Duitsland vormt de belangrijkste bedreiging van het decennium, een langetermijndreiging die in de kiem gesmoord moet worden.ʼ Dit bracht hem tot de conclusie dat ʻhet handhaven van een krachtige wig tussen Duitsland en Rusland van overweldigend belang is voor de Verenigde Staten.ʼ Meer recentelijk stelde Friedman dit in nog grimmiger bewoordingen: ʻHet allesoverheersende belang van de Verenigde Staten, waarvoor wij een eeuw lang oorlogen hebben gevoerd – de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, en de Koude Oorlog – betreft de relatie tussen Duitsland en Rusland, omdat zij samen de enige kracht zijn die ons kan bedreigen. En we moeten ervoor zorgen dat dat niet gebeurt.ʼ

Dit is dus al geruime tijd semi-officieel beleid van de VS. En hoewel men het oneens kan zijn met de theorieën rond de aanslag op de pijpleiding, en rond de oorsprong van het conflict in Oekraïne meer in het algemeen, is het moeilijk het oneens te zijn over de gevolgen: die aanslag en die oorlog hebben de Russische leveringen (voor de nabije toekomst) in gevaar gebracht, het exportgerichte groeimodel van Duitsland vernietigd, en ʻeen krachtige wig gedrevenʼ tussen Duitsland en Rusland.

Tegelijkertijd heeft Duitsland zich, in zijn streven om het Russische gas te vervangen, gewend tot de Verenigde Staten, die nu (tegen ʻastronomische prijzen,ʼ aldus de Duitse minister van Economische Zaken) 45 procent van de Europese LNG-import leveren – tegenover 28 procent in 2021. Het valt dus moeilijk te ontkennen dat de VS duidelijk profiteren van de Europese energiecrisis in het algemeen, en van de recente aanslag op de pijpleidingen in het bijzonder. Ongetwijfeld is dat de reden waarom de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken zei dat de aanslag op Nord Stream een ʻgeweldige kansʼ biedt om Europaʼs afhankelijkheid van Russische energie te beëindigen – een vreemde taalkeuze voor wat in feite neerkomt op een terroristische aanslag op de strategische infrastructuur van een NAVO-bondgenoot. Hij bevestigde ook dat de actie de VS rechtstreeks ten goede zou komen: ʻWij zijn nu de belangrijkste leverancier van LNG aan Europa,ʼ voegde Blinken eraan toe.

Ook moet worden opgemerkt dat de aanval plaatsvond op een moment dat de Duitse regering steeds meer onder druk kwam te staan om de sancties op te heffen. Slechts een week eerder hadden in Duitsland grote demonstraties plaatsgevonden waarin werd opgeroepen tot de ingebruikname van Nord Stream 2 om de energiecrisis op te lossen.

Dit alles kan heel goed een geval zijn van onbedoeld voordeel voor Amerika. Het toenemende bewijs dwingt ons echter een ongemakkelijke vraag te stellen: zou de Amerikaanse strategie in Oekraïne niet alleen gericht kunnen zijn op het verzwakken van Rusland, maar ook van Duitsland? Het is een angstaanjagend vooruitzicht, maar één dat de Duitse elites niet mogen veronachtzamen.

Vertaling: Menno Grootveld