Oorspronkelijke tekst (Engels): NLR Sidecar, 20 december 2023
door Wolfgang Streeck
Wolfgang Streeck is een Duitse socioloog, gespecialiseerd in economische sociologie. Hij is directeur emeritus van het Max Planck Instituut voor Sociale Wetenschappen in Keulen. Sinds ca. 2013 doet hij ook opgeld als publieksintellectueel, met een boek en een serie artikelen over de gevolgen van de kredietcrisis, de eurocrisis en het fundamentele conflict tussen kapitalisme en democratie.
Het Israëlische bloedbad in Gaza is een catastrofe, en niet alleen voor de gekwelde gevangenen van het gebied, die al tientallen jaren wegkwijnen onder een meedogenloze bezetting. Vooral de Verenigde Staten, maar ook Duitsland, zullen voor altijd nauw verbonden blijven met deze onverbiddelijke slachting van duizenden onschuldige mannen, vrouwen en kinderen, een slachting die beide landen materieel en diplomatiek blijven steunen. Tweeënhalve maand na het begin van de massamoord spraken de VS hun veto uit over een resolutie van de Veiligheidsraad die de overgebleven Gazanen weer enige hoop op overleven zou hebben gegeven, na de hel van de voortdurende bombardementen en beschietingen. Tegen die tijd, na de uitbraak van Hamas en de moorddadige aanval op kibboetsim dicht bij de muur van Gaza, waren er al ruim twintigduizend Gazanen gedood, onder wie 8.700 kinderen en 4.400 vrouwen, en vijftigduizend gewond, tegen 121 dode Israëlische soldaten, waarvan een vijfde slachtoffer was van eigen vuur of verkeersongelukken. Sinds het begin van de oorlog beweert de Israëlische luchtmacht 22.000 ‘terroristische’ doelen te hebben gebombardeerd: ruim driehonderd per dag, iedere dag, in een gebied zo groot als München.
Aan het einde van het jaar was negentig procent van de ruwweg 2,3 miljoen inwoners van de Gazastrook dakloos geworden, door het Israëlische leger van het noorden naar het zuiden van de Gazastrook en weer terug gejaagd, met de opdracht om te schuilen in zogenaamd veilige zones die vervolgens werden gebombardeerd. Er is honger die grenst aan hongersnood, zeer beperkte medische zorg, geen brandstof, geen regelmatige elektriciteitsvoorziening en geen enkele aanwijzing dat er snel een einde zal komen aan de slachting. De reden die de VS gaven voor hun veto tegen de resolutie van de Veiligheidsraad waarin een onmiddellijk staakt-het-vuren werd geëist, was dat dit ‘onrealistisch’ zou zijn. Ondertussen eist de Duitse regering, onder leiding van haar feministische minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock, ‘humanitaire pauzes’ als alternatief voor vrede, waarna het moorden zal doorgaan totdat ‘Hamas,’ voorbereid op de dood door een gratis UNRWA-maaltijd, eindelijk zal zijn ‘uitgeroeid.’
Wat griezelig is, is dat in de eindeloze stroom van verslagen en commentaren over de Gaza-oorlog bijna nooit wordt vermeld dat Israël een nucleaire macht is, en zeker geen kleine. Voor een klein land is Israël zwaar bewapend, en niet alleen conventioneel. Alles bij elkaar geeft Israël ruim 4,5 procent van zijn bbp uit aan zijn leger (in 2022), en dat is waarschijnlijk exclusief de gratis militaire hulp van de VS en Duitsland. Vóór de laatste aanval op Gaza had Israël naar schatting minstens negentig kernkoppen en voorraden splijtbaar materiaal voor nog eens tweehonderd. Nog belangrijker is dat Israël de beschikking heeft over het volledige scala aan nucleaire overbrengingsmiddelen, de zogenoemde driepoot: te land, ter zee en in de lucht. Israëls kernraketten op land worden naar verluidt bewaard in silo’s die diep genoeg zijn om een nucleaire aanval te weerstaan, waardoor ze niet alleen geschikt zijn voor een eerste, maar ook voor een tweede aanval. Voor nucleaire overbrenging door de lucht heeft de IDF (het Israëlische leger) een vloot van ten minste 36 van de in totaal 224 gevechtsvliegtuigen met een uitgebreide bijtankcapaciteit. Israël heeft ook zes onderzeeërs – van de zogenaamde Dolfijnklasse – die volgens experts nucleair bewapende kruisraketten kunnen afvuren. Deze raketten hebben een geschat bereik van vijftienhonderd kilometer, waardoor Israël een bijna onkwetsbaar platform heeft voor zijn nucleaire verdediging, of in voorkomende gevallen, voor aanvallen. In het algemeen mag men ervan uitgaan dat Israël het volledige spectrum van nucleaire capaciteiten in hun huis heeft, van tactische wapens op het slagveld tot luchtbombardementen op militaire verzamelplaatsen en bombardementen op steden als Teheran.
Het is niet precies bekend hoe Israël een nucleaire macht is geworden, waarschijnlijk beetje bij beetje, stap voor stap. Er is zeker geen gebrek aan nucleaire wetenschap in Israël. De VS kunnen hebben geholpen, sommige Amerikaanse regeringen meer dan andere, samen met de Amerikaanse vrienden van Israël, diep in het Amerikaanse militair-industriële complex. Net als andere openlijk nucleaire mogendheden zijn de VS toegewijd aan non-proliferatie en hebben ze daar inderdaad een sterk nationaal belang bij, net als Rusland en China. Spionage kan echter een factor zijn geweest; denk aan Jonathan Pollard, een Amerikaanse defensieanalist en Israëlische spion die na zijn ontdekking in 1985 ternauwernood aan de doodstraf ontsnapte. Ondanks niet aflatende Israëlische pogingen om hem uitgeleverd te krijgen, moest Pollard 28 jaar de gevangenis in totdat hij gratie kreeg van de vertrekkende regering-Obama, tegen de wens van het Amerikaanse militaire establishment in.
Er lijkt ook een Duitse component te zijn, en die heeft vooral te maken met die Israëlische onderzeeërs. Merkels mysterieuze bewering in 2008 dat de veiligheid van Israël de raison d’etat van Duitsland was, enthousiast ontvangen door de Israëlische regering en nu letterlijk bijna dagelijks nagewauweld door de Duitse regering en haar staatstreue media, moet misschien in deze context worden gelezen. Zoals gezegd werden er tussen 1999 en 2023 zes onderzeeërs geleverd. Van de eerste drie betaalde Duitsland er twee, terwijl de kosten van de derde gedeeld werden, zogenaamd als boetedoening voor wat de VS beweerden dat de deelname van Duitse bedrijven aan de ontwikkeling van Iraakse massavernietigingswapens was – die natuurlijk nooit bleken te hebben bestaan. (Voor de volgende drie onderzeeërs ging Duitsland akkoord om 600 miljoen euro te betalen).
Als de in Duitsland gebouwde Israëlische onderzeeërs zijn uitgerust met kernraketten, zou niet alleen de fabrikant ThyssenKrupp, maar ook de Duitse regering dit weten. Dit geldt ook voor de VS, die door de vingers zouden hebben gezien dat Duitsland zijn verplichtingen op grond van het Non-Proliferatieverdrag niet na zou zijn nagekomen. Van 2016 tot een paar maanden vóór de Gaza-oorlog werd het vooruitzicht van nog eens drie in Duitsland gebouwde onderzeeërs, die ook door de Duitse staat zouden worden gesubsidieerd, door de twee regeringen besproken. Maar deze keer waren er twijfels in Israël over de vraag of ze eigenlijk wel nodig waren. Er was ook een corruptieschandaal aan de Israëlische kant aan het licht gekomen, waarbij ThyssenKrupp onder meer een neef van Netanyahu als advocaat had ingehuurd. De zaak werd onderzocht door Israëlische openbare aanklagers en werd onderdeel van het constitutionele conflict tussen de regering-Netanyahu en de rechterlijke macht. In 2017 zag Duitsland zich genoodzaakt een definitieve beslissing uit te stellen totdat de Israëlische beschuldigingen van corruptie waren afgehandeld. Vervolgens werd in januari 2022 het contract voor de drie onderzeeërs ondertekend. Van de geschatte prijs van drie miljard euro betaalt Duitsland minstens 540 miljoen euro.
Israël heeft nooit officieel toegegeven dat het kernwapens heeft; sommige van zijn leiders, vaak gepensioneerde premiers, hebben echter af en toe hints in die richting laten vallen, en waarschijnlijk niet per ongeluk. Dat het een open vraag blijft, betekent dat er geen inspecties komen, evenmin als druk van de IAEA. Potentiële tegenstanders in het ongewisse laten over de omvang en het precieze doel, of zelfs het bestaan zelf, van de nucleaire capaciteit kan eveneens strategische voordelen bieden (er is bijvoorbeeld niets met zekerheid bekend over Israëls nucleaire doctrine). Wat wel mag worden aangenomen is dat Israël vastbesloten is om de enige kernmacht in de regio te blijven – zoals blijkt uit de incidentele bombardementen op kernreactoren in Syrië en de pleidooien bij de VS om te voorkomen dat Iran kernbommen verwerft, niet door een verdrag à la Obama, maar door een militaire interventie. Er mag ook worden aangenomen dat Israël, in tegenstelling tot andere kernmachten, het eerste gebruik van zijn kernwapens niet uitsluit, aangezien het wordt omringd door diverse naties waarmee het in een staat van vijandschap verkeert. Dit zou vooral moeten gelden in een situatie waarin de Israëlische regering het voortbestaan van de Israëlische staat in gevaar acht, ook al blijft wat dat voortbestaan precies inhoudt een open vraag, tenzij men de definitie overneemt van zowel de extreemrechtse regering-Netanyahu als de regering van Duitsland, voor wie het bestaansrecht van Israël tevens het recht van Israël inhoudt om zijn grenzen naar believen vast te stellen.
Naarmate de oorlog in Gaza voortduurt, lijkt de onzekerheid rond Israëls nucleaire strijdmacht steeds meer de gebeurtenissen op het diplomatieke en militaire slagveld te bepalen. Beschermd door haar sluier van onvoorspelbaarheid lijkt de Israëlische regering te geloven dat ze Gaza, en binnenkort misschien ook de Westelijke Jordaanoever, elke straf kan opleggen die ze maar wil, zonder bang te hoeven zijn voor ingrijpen van buitenaf. De afgelopen weken heeft Netanyahu gedaan alsof hij Washington kon vertellen dat de Amerikaanse steun voor Israël onvoorwaardelijk moest zijn – omdat Israël zich, als het onder druk gezet wordt, zelf zou kunnen verdedigen, vertrouwend op zijn nucleaire driepoot. Het bloedbad in Gaza dreigt van Israël een van de meest gehate landen ter wereld te maken, samen met Duitsland – dat in tegenstelling tot de VS stevig achter de regering-Netanyahu staat; toch lijkt er bij de Israëlische legerleiding een vaste opvatting te bestaan dat dit er niet toe doet, omdat geen enkele regering, waar dan ook, Gaza te hulp zal durven schieten.
Er is nog een andere invalshoek die misschien nog wel beangstigender is. In oktober 1973, tijdens de Jom Kippoer-oorlog, werd op wat later bekend werd als de Watergate-tapes een gesprek opgenomen tussen Richard Nixon, toen nog president, en zijn naaste assistent, Bob Haldeman. Toen Haldeman Nixon vertelde dat de situatie in het Midden-Oosten kritiek werd, beval Nixon hem om de Amerikaanse nucleaire strijdkrachten wereldwijd in de hoogste staat van paraatheid te brengen. Haldeman, stomverbaasd: Mr. President, de Sovjets zullen denken dat u gek bent geworden. Nixon antwoordde: Dat is precies wat ik wil dat ze denken. In een nucleair-strategische omgeving kan geloofwaardige waanzin een effectief wapen zijn, vooral voor een regering geleid door iemand als Netanyahu. Zoals gezegd, Israël heeft geen officiële nucleaire doctrine en kan die ook eigenlijk niet hebben, omdat het niet wil toegeven een kernmacht te zijn. Maar het lijkt waarschijnlijk dat de Israëlische regering tot de conclusie komt dat het bestaan van Israël bedreigd wordt, zij niet zou aarzelen om gebruik te maken van al haar wapens, inclusief kernwapens. Dit maakt het relevant dat de huidige regeringscoalitie van Israël mensen omvat die de Bijbel beschouwen als een soort gids. Voor velen van hen is de mythe van de massale zelfmoord in Masada in 73 na Christus, nadat de eerste Joods-Romeinse oorlog werd verloren, een krachtige bron van politieke inspiratie, een feit dat niet onbekend kan zijn bij de Amerikaanse regering.
In feite is er een nog ouder model van Israëlisch heldendom, de mythe van Samson, die niet minder populair lijkt te zijn onder minstens enkele van de nucleaire strategen in en rond het IDF-commando. Samson was een heerser over Israël – een ‘rechter’ – in bijbelse tijden, tijdens de oorlog tussen de Israëlieten en de Filistijnen in de dertiende of twaalfde eeuw vóór Christus. Net als Heracles beschikte Samson over bovenmenselijke fysieke kracht, waardoor hij een heel leger Filistijnen, naar verluidt duizend man sterk, kon doden door ze dood te slaan met het kaakbeen van een ezel. Nadat hij was verraden en in handen van de vijand was gevallen, werd hij gevangen gehouden in de hoofdtempel van de Filistijnen. Toen hij niet meer kon hopen te ontsnappen, gebruikte hij zijn overgebleven kracht om de twee machtige zuilen die het dak van het gebouw ondersteunden naar beneden te trekken. Alle Filistijnen stierven samen met hem.
Radicale pro-Israëlische commentatoren beweren soms dat kernwapens het land een ‘Samson-optie’ hebben gegeven – die ervoor moeten zorgen dat als Israël ten onder gaat, zijn vijanden ook ten onder gaan. Nogmaals, wanneer die optie wordt uitgeoefend hangt af van wat de zittende Israëlische regering als een bedreiging voor het voortbestaan van Israël zou beschouwen, wat voor sommigen al het geval zou kunnen zijn als de VN-Veiligheidsraad een tweestatenoplossing oplegt. Mythen kunnen een bron van macht zijn; een geloofwaardige dreiging van uitgebreide zelfmoord kan veel strategische ruimte openen – misschien genoeg om Israël in staat te stellen de Gazastrook te zuiveren van de door Hamas besmette bevolking, door deze voor altijd onbewoonbaar te maken. Als men gelooft dat Israël gek genoeg is om te sterven voor een strook land, of om geen concessies te hoeven doen aan een vijand als Hamas, dan kan een land als Israël, lang voordat het daadwerkelijk zijn nucleaire optie uitoefent, erin slagen om landen als Iran, of vijandige legers als dat van Hezbollah, ervan af te laten zien om gehoor te geven aan de roep van de bevolking om de massale uitroeiing van de Palestijnen met militaire middelen te beëindigen.
Zijn de VS de controle over hun protégé kwijt, is de knecht de meester geworden, en de meester de knecht? Het is niet ondenkbaar dat de publieke meningsverschillen tussen de twee tot nu toe onafscheidelijke wapenbroeders gewoon theater zijn, op listige wijze verzonnen om de VS te beschermen tegen de verantwoordelijkheid voor de slachting in Gaza. Maar dit is verre van zeker, gezien het feit dat de verschillen tussen de publieke verklaringen van de twee landen over de legitieme doelen van de speciale militaire operatie in Gaza bijna met de dag groter worden. Zijn de VS, gechanteerd door de dreiging van een Armageddon in het Midden-Oosten, nu gedwongen toe te staan dat Israël ‘tegen elke prijs de overwinning nastreeft’? Geeft Israëls nucleaire oorlogscapaciteit de Israëlische rechtsradicalen een gevoel van onoverwinnelijkheid en het vertrouwen dat ze de vredesvoorwaarden kunnen dicteren, met of zonder de Amerikanen en zeker zonder de Palestijnen? De politieke kosten die de VS oplopen als ze geen einde maken aan het moorden – omdat ze dat niet willen of kunnen – zullen waarschijnlijk gigantisch zijn, zowel moreel – hoewel er in dat opzicht misschien niet meer zo heel veel meer te verliezen valt – als strategisch: de ‘onmisbare natie’ waarvan de hele wereld kan zien dat ze hulpeloos staat tegenover de schaamteloze ongehoorzaamheid van haar naaste internationale bondgenoot. Voor hun plaats in de opkomende nieuwe wereldorde na het einde van het einde van de geschiedenis belooft dit niet veel goeds voor de Verenigde Staten.
Vertaling: Menno Grootveld